Buddhist Proverbs (I) PALI THAI ENG

BUDDHIST PROVERBS

 in Pali, Thai and English

 Dedicated to

 

His Royal Highness Prince Vajirañāṇavarorasa

Whose profound knowledge and experience in the Pali

Canon, the Commentaries, and other sacred books has been

 unanimously recognised by the Buddhist Order of Thailand.

Foreword

This translation work would never have come into being without the urge of my patron teacher Phra Srīvisuddhiñāṇa (Prayūra Santaṅkuro). Its completion, however, in no way implies its perfection, nor does it suggest that it was all my idea. In fact, this kind of work is rather beyond my ability, and it is not an over-estimate to say that, without the kind suggestions and corrections on the part of Mr Sujiv Punyanubhav and Mr. Siri Budhasuke, English lecturers of the Mahamakut Academy, this translation work would never have been attempted at all. My grateful appreciation is obviously far from being enough as compared to their kindness to me.  Of some others who have had their contributing parts to my work in Phra Sobhongaṇābhorn (Charoen Suvaḍḍhano), my kind teacher, together with Mr Phan Vannamethee B.A M.A (California) and Mr Annob Jongyotha who had been my advisers during the course of my translation work.

To the Mahamakuta Academy- that is to say – to those far-sighted Elders of the Buddhist Order of Thailand who had laid the foundation for the missionary work, as well as those Kurus of the past and present by whom the message of the Enlightened One has been passed over to us, the merit gained from my venturous attempt in this translation work, is gratefully dedicated.

Phra Mahā Prayong Kittidharo

Rajapradiṭṭh Monastery

Saranromva Road Bangkok

THAILAND

December 3 BE 2498 (1955)

Pali has not, like Sanskrit, a character of its own, but in each of the countries in which it is the sacred language of the inhabitants, that is to say Ceylon, Burma, and Thailand, it is written in the character of that country. Hence it is usual in Europe to print Pali texts in the Roman Character, which possesses the advantages of clearness and simplicity ,and, compared with the Devanagari, is expensive to print.

Magadha or Magot, commonly known as Pali, the Aryan vernacular language of Magadha ,” the holy land of Buddhism,” which is the modern country of South Bihar. It was spoken in the sixth century before Christ, and was the language in which Gotama Buddha preached, and was that in which the sacred books were first committed to memory and written, being the legends of Buddha’’s life which probably reproduced the oral traditions accepted by the members of the third Buddhist council in 246 B.C. It is reasonable to believe that the sacred books were first written in Pali,, for otherwise we cannot account for the Pali language being used at all.

Sanskrit, the ornamental classical language of India,would have been used as it was by the Northern Buddhists,if had not tradition been on the side of Pali. Many words in the Thai language are derived from the Sanskrit and the Pali thus making them a valuable source for enlargement.

These three small texts were written for newcomers to the monkhood and the laity who are interested in studying Buddhism – especially foreigners – hoping that these collected verses will be widely studied ,and put into practice, to contribute to the cause of inner peace of the readers and the world as a whole.

Buddhist proverbs can be sourced from people other than the Buddha.

Suvaco Bhikkhu 2015.

 

BUDDHIST PROVERBS: BUDDHASASANASUBHASITA

– BOOKS  1-3

By: H.R.H. Prince Vajirañāṇavarorasa

 BOOK 1

# VAGGA – GROUP
1. Attavagga – Self
2. Appamadavagga – Watchfulness
3. Kammavagga – Deeds or Acts
4. Kilesavagga – Evil passion
5. Kodhavagga – Anger
6. Khantivagga – Patience
7. Cittavagga – Mind
8. Jayavagga – Victory
9. Danavagga – Giving
10. Dukkhavagga – Suffering
11. Dhammavagga – Righteousness
12. Pakinnakavagga – Misc.
13. Pannavagga – Wisdom
14. Pamadavagga – Carelessness
15. Papavagga – Evil
16. Puggalavagga – individuals
17. Punnavagga – Merit
18. Maccuvagga – Death
19. Mittavagga – Friendship
20. Yacanavagga – Begging
21. Rajavagga – A king
22. Vacavagga – Speech
23. Viriyavagga – Effort
24. Veravagga – Animosity
25. Saccavagga – Truth
26. Sativagga – Attentiveness
27. Saddhavagga – Faith
28. Santutthivagga – Contentment
29. Samanavagga – A Monk
30. Samaggivagga – Unity
31. Silavagga – Precepts
32. Sukhavagga – Happiness
33. Sevanavagga – Association

นโม  พุทฺธาย

Namo Buddhāya  Honour to  the fully-enlightened one.

๑.  อัตตวรรค  คือ  หมวดตน

Atta Vagga ( ‘Self ’)

๑.  อตฺตา  หเว  ชิต  เสยฺโย.

1.Attā have jitaṃ seyyo,

ชนะตนนั่นแหละ  เป็นดี.

The best of the best is self-conquest

ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๙. 25/29. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi (104) PTS 0.16

๒.  อตฺตา  หิ  กิร  ทุทฺทโม.

2. attā hi kira duddamo.

ได้ยินว่าตนแล  ฝึกได้ยาก.

One’s own self indeed is most unruly.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๖.25/36. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  (159) PTS   

๓.  อตฺตา  สุทฺนฺโต  ปุริสสฺส  โชติ.

3. Attā sudanto purisassa joti.

ตนที่ฝึกดีแล้ว  เป็นแสงสว่างของบุรุษ.

One  well-trained mind becomes a beacon of happiness.

ส.  ส.  ๑๕/๒๔๘.   Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi 9.Sundarikasuttaṃ;PTS 1.170

Khuddakanikāya / Cūḷaniddesapāḷi PTS

๔.  อตฺตา  หิ  อตฺตโน  นาโถ.

4. attā hi  attano  nātho.

ตนแล  เป็นที่พึ่งของตน.

You are your own refuge.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๖,๖๖.25/36,66    Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS.0.64 (380)

Añña / Nīti-gantha-saṅgaho / Naradakkhadīpanī

๕.  อตฺตา  หิ  อตฺตโน  คติ.

5. attā hi  attano  gati.

ตนเทียว  เป็นคติของตน.

You are destined to have a future existence according

to your existent Kamma.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๖. 25/66. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 0.55 (380)

 

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 2

nak dhamma trī – buddhaśāsanāsubhāṣita book 1 – Page 2

 

๖.  อตฺตา  หิ  ปรม  ปิโย.

6. attā hi  paramaṃ piyo.

ตนแล  เป็นที่รักยิ่ง.

Most beloved is one’s own self..

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๙.  23/99. Aṅguttaranikāya / Sattakanipātapāḷi PTS 4.96

๗.  นตฺถิ  อตฺตสม  เปม.

7. natthi attasamaṃ  pemaṃ.

ความรัก  (อื่น)  เสมอด้วยตนไม่มี.

Nobody is more beloved than one’s own self.

ส.  ส.  ๑๕/๙. 15/9. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi  PTS 1.7 Khuddakanikāya / Peṭakopadesapāḷi PTS 0.60

๘.  อตฺตนาว  กต  ปาป    อตฺตนา  สงฺกิลิสฺสติ.

8. attanā va kataṃ  pāpaṃ  attanā  saṃkilissati.

ตนทำบาปเอง  ย่อมเศร้าหมองเอง.

You are stained by your own deeds.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๗.  25/37.(ขุ.  มหา.  ๒๙/๓๗.  29/37.  ขุ.  จู.  ๓๐/๑๑๖. 30/116. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi (165)   PTS   Khuddakanikāya / Mahāniddesapāḷi PTS 1.33 Khuddakanikāya / Cūḷaniddesapāḷi Abhidhammapiṭaka / Kathāvatthupāḷi

๙.  อตฺตนา  อกต  ปาป    อตฺตนาว  วิสุชฺฌติ.

9. attanā akataṃ  pāpaṃ   attanāva  visujjhati.

ตนไม่ทำบาปเอง  ย่อมหมดจดเอง.

You are purified by your own meritorious actions.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๗.  ขุ.  มหา.  ๒๙/๓๗.  ขุ.  จู.  ๓๐/๑๑๖.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/37(165).  khu.  mahā.  29/37.  khu.  cū.  30/116.

๑๐. อตฺตตฺถปญฺา  อสุจี  มนุสฺสา.

10. attatthapaññā asucī manussā.

มนุษย์ผู้เห็นแก่ประโยชน์ตน  เป็นคนไม่สะอาด.

Who thinks of his own benefit has his mind stained .

ขุ.  สุ.  ๒๕๑๓๓๙.  khu.  su.  251339. Cūḷaniddesapāḷi

๑๑. อตฺตาน  ทมยนฺติ  ปณฺฑิตา.

11. attānaṃ damayanti paṇḍitā.

บัณฑิต  ย่อมฝึกตน.

The wise man learns self-discipline.

ม.  ม.  ๑๓/๔๘๗.  13/487.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๕.  25/25 ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๘๙. 26/389. Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi; Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   .(80) Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi

๑๒.  อตฺตาน  ทมยนฺติ  สุพฺพตา.

12. attānaṃ damayanti subbatā..

ผู้ประพฤติดี  ย่อมฝึกตน.

Amenable to advice the honest men control themselves.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๔. 25/34. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 0.12  (145)

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 3

๑๓. อตฺตนา  หิ  สุทนฺเตน    นาถ  ลภติ  ทุลฺลภ.

 13.Attanā hi sudantena, nāthaṃ labhati dullabhaṃ.

ผู้มีตนฝึกดีแล้ว  ย่อมได้ที่พึ่งซึ่งได้ยาก.

With a well-controlled mind, one’s found the highest place of refuge.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๖.25/36 Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 0.24   (160)

๑๔. โย  รกฺขติ  อตฺตาน    รกฺขิโต  ตสฺส  พาหิโร.

14. yo (ca) rakkhati attānaṃ  rakkhito  tassa  bāhiro.

ผู้ใดรักษาตนได้  ภายนอกของผู้นั้นก็เป็นอันรักษาด้วย.

His body is automatically guarded when his mind

has been under control.

องฺ.  ฉกฺก.  ๒๒/๔๑๗. 22/417 Aṅguttaranikāyo.Chakkanipātapāḷi

๑๕. อตฺตานญฺเจ  ปิย  ชญฺา    รกฺเขยฺย  น  สุรกฺขิต.

15. Attānañce piyaṃ jaññā, rakkheyya naṃ surakkhitaṃ.

ถ้ารู้ว่าตนเป็นที่รัก  ก็ควรรักษาตนนั้นให้ดี.

Realizing that the most beloved is one’s self,one should guard onself (against temptations)

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๖. 25/36 Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 0.24  (157).

๑๖. ปริโยทเปยฺย  อตฺตาน    จิตฺตเกฺลเสหิ  ปณฺฑิโต.

16. pariyodapeyya  attānaṃ    cittaklesehi  paṇḍito.

บัณฑิตพึงทำตนให้ผ่องแผ้วจากเครื่องเศร้าหมองจิต.

The wise man should take up the task of cleansing himself from mental stains.

ส.  มหา.  ๑๙/๒๙.  19/29.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๖. 25/26 Saṃyuttanikāya / Mahāvaggapāḷi PTS 5.25 5.83 Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi PTS(88) Aṅguttaranikāya / Dasakanipātapāḷi PTS 5.233 5.234 5.253 5.254

๑๗. อตฺตานญฺเจ  ตถา  กยิรา    ยถาญฺมนุสาสติ.

17. Attānañce tathā kayirā, yathāññamanusāsati;

ถ้าพร่ำสอนผู้อื่นฉันใด  ก็ควรทำตนฉันนั้น.

Behave yourself ,as you instruct others to do.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๖. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/36.(159)

๑๘. อตฺตนา  โจทยตฺตาน.

18. attanā coday’attānaṃ.

จงเตือนตนด้วยตนเอง.

Be your own instructor.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๖. 25/66.(Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 0.54 (379) Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi

๑๙. ปฏิมเสถ อตฺตนา.

19. Paṭimaṃsethamattanā

.จงพิจารณาตนด้วยตนเอง.

Be your own examiner and restraint.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๖. 25/66. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 0.54   (379)

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 4

๒๐. ทุคฺคา  อุทฺธรถตฺตาน    ปงฺเก  สนฺโนว  กุญฺชโร.

20. duggā uddharath’attānaṃ paṅke sanno’va  kuñjaro.

จงถอนตนขึ้นจากหล่ม  เหมือนช้างตกหล่มถอนตนขึ้นฉะนั้น.

Like as the mired elephant sunk in mud pulls himself up, elevate your own mind from the slough (of passions).

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๘.  25/58.(Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 0.47  (327)  Khuddakanikāya / Milindapañhapāḷi PTS 0.379

๒๑. อตฺตานุรกฺขี  ภว  มา  อฑยฺหิ.

21. attānurakkhī bhava mā  aḍayhi

จงเป็นผู้ตามรักษาตน  อย่าได้เดือดร้อน.

Safe guard yourself (from evil influences) so that you will not have to regret.

ขุ.  ชา.  ปกิณฺณก.  ๒๗/๓๗๒. 27/372. Khuddakanikāya. jātaka.pakiṇṇaka. (PTS 4.293)

๒๒. อตฺตานญฺจ  น  ฆาเตสิ.

22.attānañca na ghātesi.

อย่าฆ่าตนเสียเลย.

Don’t kill yourself.

ขุ.  ชา.  มหา.  ๒๘/๒๗๙. 28/279.Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2 Mahānipāto

๒๓. อตฺตาน  น  ทเท  โปโส.

23. attānaṃ na dade poso.

บุรุษไม่พึงให้ซึ่งตน.

Don’t give yourself up (to evil influences)

ส.  ส.  ๑๕/๖๐. 15/60 Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi. PTS 1.45

๒๔. อตฺตาน  น  ปริจฺจเช.

24. attānaṃ na pariccaje.

บุรุษไม่พึงสละเสียซึ่งตน.

Don’t surrender yourself (to evil influences)

ส.  ส.  ๑๕/๖๐. 15/60.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi. PTS  1.45

๒๕. อตฺตาน  นาติวตฺเตยฺย.

25. attānaṃ nātivatteyya.

บุคคลไม่ควรลืมตน.

Don’t over-estimate yourself.

ขุ.  ชา.  ตึส.  ๒๗/๕๐๓. 27/503. Khuddakanikāya. Jātaka.16. Tiṃsanipāto.

๒๖. อตฺตทตฺถ  ปรตฺเถน    พหุนาปิ  น  หาปเย.

26. attadatthaṃ paratthena bahunā’pi na hāpaye.

ไม่ควรพร่าประโยชน์ตน  เพราะประโยชน์ผู้อื่นแม้มาก.

Let not altruism for others cause neglect of ones own benefit(spiritual development).

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๗. 25/37. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi (166) PTS 0.25  Sūrassatīnīti 39

( This stanza was given by the Lord Buddha when groups of his disciples after learning from him that he would utterly pass away ( Parinibbana ) within three months, gathered together consulting each other “what can we do?, what can we do?” They spent their times in this way neglecting their daily practice of concentration and meditation. When the Lord knew this he then warned them to attend to their daily practice for spiritual development.)

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 5

๒๗. อตฺตานญฺเจ  ปิย  ชญฺา    น  น  ปาเปน  สยุเช.

27. attānañce piyaṃ jaññā    na  naṃ  pāpena  saṃyuje.

ถ้ารู้ว่าตนเป็นที่รัก  ก็ไม่ควรประกอบตนนั้นด้วยความชั่ว.

Realizing the nobility of one’s own self , one as a result , should not be involved with evil deeds.

ส.  ส.  ๑๕/๑๐๔.   15/104 Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi PTS 1.73 Khuddakanikāya / Nettippakaraṇapāḷi/ Sāsanapaṭṭhānaṃ 0.176

๒๘.  ยทตฺตครหึ  ตทกุพฺพมาโน.

28. Yadattagarahī tadakubbamāno.

ติตนเองเพราะเหตุใด  ไม่ควรทำเหตุนั้น.

Let  a man behave in such a way , that he cannot blame himself  later.

ขุ.  ส.  ๒๕/๔๘๖. 25/486. khu.  sa.  Khuddakanikāya / Mahāniddesapāḷi PTS 1.52 1.56;Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi PTS 0.53

๒.  อัปปมาทวรรค  คือ  หมวดไม่ประมาท.

2. Appamāda Vagga [Watchfulness or Earnestness]

๒๙. อปฺปมาโท    อมตปท.

29. Appamādo amatapadaṃ [amataṃ padaṃ (ka.)],

ความไม่ประมาท  เป็นทางไม่ตาย.

Earnestness (not being engrossed in worldly pleasures) is the way to immortality.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๘.  25/18.  ขุ.  ชา.  ตึส.  ๒๗/๕๒๔. 27/524 Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (21)  Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1.

๓๐. อปฺปมาทญฺจ  เมธาวี    ธน  เสฏว  รกฺขติ.

30. Appamādañca medhāvī, dhanaṃ seṭṭhaṃ va rakkhati.

ปราชญ์ย่อมรักษาความไม่ประมาทไว้  เหมือนทรัพย์ประเสริฐสุด.

The wise guard earnestness as a valued treasure.

ม.  ม.  ๑๓/๔๘๘.  ส.  ส.  ๑๕/๓๖.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๘.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๙๐.

ma. 13/488.  Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/36.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (26)  25/18.  khu.  thera.  26/390.

๓๑. อปฺปมาท  ปสสนฺติ.

31. Appamādaṃ pasaṃsanti.

บัณฑิตย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท.

Earnestness is forever praised by the wise.

ส.  ส.  ๑๕/๑๒๖.  องฺ.  ปญฺจก.  ๒๒/๕๓.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๙.  ขุ.  อิติ.  ๒๕/๒๔๒. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/126.  aṅ.  pañcaka.  22/53.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (30)  25/19.  khu.  iti.  25/242.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 6

๓๒. อปฺปมาเท  ปโมทนฺติ.

32. appamāde pamodanti.

บัณฑิตย่อมบันเทิงในความไม่ประมาท.

In Earnestness, the wise take delight.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๘. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (22)  25/18.

๓๓. อปฺปมตฺตา  น  มียนฺติ.

33. appamattā na mīyanti.

ผู้ไม่ประมาท  ย่อมไม่ตาย.

Those with Earnestness are immortal.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๘.  ขุ.  ชา.  ตึส.  ๒๗/๕๒๔. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (21)  25/18.  khu.  jā.  tiṁsa.  27/524.

๓๔. อปฺปมตฺโต  หิ  ฌายนฺโต    ปปฺโปติ  วิปุล  สุข.

34. Appamatto hi jhāyanto, pappoti vipulaṃ sukhaṃ.

ผู้ไม่ประมาทพินิจอยู่  ย่อมถึงสุขอันไพบูลย์.

Diligently persevering in concentration , one attains the highest bliss.

ม.  ม.  ๑๓/๔๘๘.  ส.  ส.  ๑๕/๓๖.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๘.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๙๐. ma.  ma.  13/488.  Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/36.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (27)  25/18.  khu.  thera.  26/390.

๓๕. อปฺปมตฺโต  อุโภ  อตฺเถ    อธิคฺคณหาติ  ปณฺฑิโต.

35. appamatto ubho atthe    adhiggaṇhāti  paṇḍito.

บัณฑิตผู้ไม่ประมาท  ย่อมได้รับประโยชน์ทั้งสอง.

An earnest person is awarded with the two-fold blessing.

ส.  ส.  ๑๕/๑๒๖. 15/126 องฺ.  ปญฺจก.  ๒๒/๕๓.  22/53.  ขุ.  อิติ.  ๒๕/๒๔๒. 25/242.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  aṅ.  pañcaka.  khu.  iti.

๓๖. อปฺปมาเทน  สมฺปาเทถ.

36. appamādena sampādetha.

ท่านทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อม.

Embody the virtue of Earnestness in your daily lives.

ที.  มหา.  ๑๐/๑๘๐.  ส.  ส.  ๑๕/๒๓๑. dī.  mahā.  10/180.  Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/231.

๓๗. อปฺปมาทรตา  โหถ.

37. appamādaratā hotha.

ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ยินดีในความไม่ประมาท.

Do take delight in Earnestness.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๘.25/58. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  (327)

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 7

  Kamma Vagga  (Deeds or Actions)

๓๘. กมฺม  สตฺเต  วิภชติ    ยทิท  หีนปฺปณีตตาย.

38. Kammaṃ satte vibhajati    yadidaṃ  hīnappaṇītatāyā.

กรรมย่อมจำแนกสัตว์  คือให้ทรามและประณีต.

Beings are differentiated, as crude or refined, by their own Kamma (action).

ม.  อุป.  ๑๔/๓๘๕.  ma.  Uparipaṇṇāsa.  14/385.

๓๙. ยงฺกิญฺจิ  สิถิล  กมฺม  นต  โหติ  มหปฺผล.

39. yaṃkiñci sithilaṃ kammaṃ; na taṃ hoti  mahapphalaṃ.

การงานอะไร ๆ ที่ย่อหย่อน  ย่อมไม่มีผลมาก.

A work done by a fickle person cannot be expected to produce a great result.

นัย-ส.  ส.  ๑๕/๖๘. naัya-Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/68. Appamādāvaha pakiṇṇakaniddesa

๔๐. สานิ  กมฺมานิ  นยนฺติ  ทุคฺคตึ.

40. Sāni kammāni [sakakammāni (syam.)] nayanti duggatiṃ.

กรรมชั่วของตนเอง  ย่อมนำไปสู่ทุคติ.

One’s own action leads one to a woeful state of existence.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๗.25/47. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (240)  

๔๑. สุกร  สาธุนา  สาธุ.

41. Sukaraṃ sādhunā sādhu.

ความดี  อันคนดีทำง่าย.

It’s easy for a good person to do good.

วิ.  จุล.  ๗/๑๙๕.  ขุ.  อุ.  ๒๕/๑๖๗. vi.  cula.  7/195.  khu.  u.  25/167.

๔๒. สาธุ  ปาเปน  ทุกฺกร.

 42. sādhu pāpena dukkaraṃ.

ความดี  อันคนชั่วทำยาก.

It’s difficult for a bad person to do good.

วิ.  จุล.  ๗/๑๙๕. 7/195.   ขุ.  อุ.  ๒๕/๑๖๗.25/167 vi.  cula.  khu.  u.  .

๔๓. อกต  ทุกฺกฏ  เสยฺโย.

43. akataṃ dukkaṭaṃ seyyo.

ความชั่ว  ไม่ทำเสียเลยดีกว่า.

Evil deeds are better not done.

ส.  ส.  ๑๕/๖๘.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๖.25/56.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/68.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  (314) 

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 8

๔๔.  ปจฺฉา  ตปฺปติ  ทุกฺกฏ.

44. pacchā tappati  dukkaṭaṃ.

ความชั่วย่อมเผาผลาญในภายหลัง.

An evil Kamma always has a burning effect.

ส.  ส.  ๑๕/๖๘. 15/68.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๖. 25/56.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (314)

๔๕. กตญฺจ  สุกต  เสยฺโย.

45. katañca sukataṃ seyyo.

ความดี  ทำนั่นแล  ดีกว่า.

It’s better to have done deeds that are good.

ส.  ส.  ๑๕/๖๘.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๖. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/68.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  (314) 25/56.

๔๖. น  ต  กมฺม  กต  สาธุ    ย  กตฺวา  อนุตปฺปติ.

46. na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu yaṃ  katvā  anutappati.

ทำกรรมใดแล้วร้อนใจภายหลัง  กรรมที่ทำแล้วนั้นไม่ดี.

The Kamma’s not good from an action which carries remorse

ส.  ส.  ๑๕/๘๑. 15/81. ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๓.25/23. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (67)

๔๗. ตญฺจ  กมฺม  กต  สาธุ    ย  กตฺวา  นานุตปฺปติ.

47. tañca kammaṃ kataṃ  sādhu    yaṃ  katvā  nā nutappati.

ทำกรรมใดแล้วไม่ร้อนใจภายหลัง  กรรมที่ทำแล้วนั้นแลเป็นดี.

If (a good deed) done,there is no repenting.

ส.  ส.  ๑๕/๘๑.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๓. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/81.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  (68) 25/23.

๔๘. สุกรานิ  อสาธูนิ    อตฺตโน  อหิตานิ  จ.

48. sukarāni asādhūni attano  ahitāni  ca.

การที่ไม่ดีและไม่เป็นประโยชน์แก่ตน  ทำได้ง่าย.

It’s easy to do an evil Kamma which is never beneficial to oneself (in the long run).

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๗. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/37.

๔๙. ย  เว  หิตญฺจ  สาธุญฺจ    ต  เว  ปรมทุกฺกร.

49. yaṃ ve hitañca sādhuñca    taṃ  ve  paramadukkaraṃ.

การใดแลเป็นประโยชน์ด้วย  ดีด้วย  การนั้นแลทำได้ยากยิ่ง.

It’s difficult to do a good Kamma which is beneficial.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๗. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/37.

๕๐. น  หิ  ต  สุลภ  โหติ    สุข  ทุกฺกฏการินา.

50. na hi taṃ  sulabhaṃ  hoti    sukhaṃ  dukkaṭakārinā.

สุขไม่เป็นผลอันคนทำชั่วจะได้ง่ายเลย.

Never can an evil-doer hope for happiness.

ส.  ส.  ๑๕/๑๐๔. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/104.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 9

๕๑. กลฺยาณการี  กลฺยาณ.    ปาปการี  จ  ปาปก.

51. kalyāṇakārī kalyāṇaṃ pāpakārī  ca  pāpakaṃ.

ทำดีได้ดี  ทำชั่วได้ชั่ว.

Those who do good will receive good, those who do evil will receive evil.

ส.  ส.  ๑๕/๓๓๓.  ขุ. ชา.  ทุก.  ๒๗/๘๔. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/333.  khu. jā.  duka.  27/84.

๕๒. กมฺมุนา  วตฺตี  โลโก.

52. Kammunā vattatī loko.

สัตวโลกย่อมเป็นไปตามกรรม.

Beings are destined to walk on the pathway of their own Kamma.

ม.  ม.  ๑๓/๖๔๘.  ขุ.  สุ.  ๒๕/๔๕๗. ma.  ma.  13/648.  khu.  su.  25/457.

๕๓. นิสมฺม  กรณ  เสยฺโย.

53. nisamma karaṇaṃ seyyo.

ใคร่ครวญก่อนแล้วจึงทำ  ดีกว่า.

It’s advisable to think before you do anything.

ว.  ว. va.  va.

๕๔. กตสฺส  นตฺถิ  ปฏิการ.

54. katassa natthi paṭikāraṃ.

สิ่งที่ทำแล้ว  ทำคืนไม่ได้.

What has been done cannot be undone.

ส.  ส. sa.  sa.

๕๕. ปฏิกจฺเจว  ต  กยิรา    ย  ชญฺา  หิตมตฺตโน.

55. paṭikacceva taṃ kayirā yaṃ  jaññā  hitamattano

รู้ว่าการใดเป็นประโยชน์แก่ตน  พึงรีบทำการนั้นเทียว.

Realizing what is beneficial to him, let no man hesitate to do it.

ส.  ส.  ๑๕/๘๑. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/81. พระไตรปิฎก ฉบับบาลีสยามรัฐ (ภาษาบาลี) เล่มที่ ๑๕ หน้าที่ ๘๑/๓๕๓

๕๖. กยิรา  เจ  กยิราเถน.

56. kayirā ce kayirāthenaṃ.

ถ้าจะทำ  ก็พึงทำการนั้น  (จริง ๆ).

Try your best in whatever task you have set yourself.

ส.  ส.  ๑๕/๖๗.15/67  ขุ.  ธ.  ๒๕๑๕๖.25/156. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   

๕๗. กเรยฺย  วากฺย  อนุกมฺปกาน.

57. kareyya vākyaṃ anukampakānaṃ.

ควรทำตามถ้อยคำของผู้เอ็นดู.

One should follow the instructions of the well-wishers.

ขุ.   ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๗๒.27/272. khu.   jā.  dasaka.  

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 10

๕๘. กาลานุรูปว  ธุร  นิยุญฺเช.

58. kālānurūpaṃva dhuraṃ niyuñje.

พึงประกอบธุระให้เหมาะแก่กาลเทียว.

One should know the proper time of managing affairs.

ว.  ว. ?

๕๙. รกฺเขยฺย  อตฺตโน  สาธุ    ลวณ  โลณต  ยถา.

59. rakkheyya attano sādhuṃ   lavaṇaṃ loṇataṃ yathā.

พึงรักษาความดีของตนไว้  ดังเกลือรักษาความเค็ม.

Safeguard your virtue against decline, just as salt never loses its saltiness.

ส.  ส. ?

๖๐. กิจฺจานุกุพฺพสฺส  กเรยฺย  กิจฺจ.

60. kiccānukubbassa kareyya kiccaṃ.

พึงทำกิจแก่ผู้ช่วยทำกิจ.

Help those who are willing to help.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๘๔. khu.  jā.  dasaka.  27/84.

๖๑. นานตฺถกามสฺส  กเรยฺย  อตฺถ.

61. nānatthakāmassa kareyya atthaṃ.

ไม่พึงทำประโยชน์แก่ผู้มุ่งความพินาศ.

Never help those who have a malicious intention.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๘๔. khu.  jā.  dasaka.  27/84.

๖๒.  มา  จ  สาวชฺชมาคมา.

62. mā ca  sāvajjamāgamā.

อย่ามาถึงกรรมอันมีโทษเลย.

Don’t associate with evil.

ส.  ฉ. sa.  cha.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 11

๔.  กิเลสวรรค  คือ  หมวดกิเลส.

Kilesa Vagga  (Evil Passions)

๖๓. สงฺกปฺปราโค  ปุริสสฺส  กาโม.

63.Saṅkapparāgo purisassa kāmo.

ความกำหนัดเพราะดำริ  เป็นกามของคน.

Sensual desires come from the thoughts which are allowed to wander uncontrolled.

ส.  ส.  ๑๕/๓๒.  อง.  ฉกฺก.  ๒๒/๔๖๐.  Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/32.  aṅa.  chakka.  22/460. 

๖๔. น  สนฺติ  กามา  มนุเชสุ  นิจฺจา.

64. na santi kāmā  manujesu  niccā.

กามทั้งหลายที่เที่ยง  ไม่มีในมนุษย์.

Never is there any permanent sensual pleasure.

ส.  ส.  ๑๕/๓๑ 15/31.. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๖๕. กาเมหิ  โลกมฺหิ  น  อตฺถิ  ติตฺติ.

65. kāmehi lokamhi na  hatthi  titti.

 ความอิ่มด้วยกามทั้งหลาย  ไม่มีในโลก.

Sensual appetites can never be satisfied.

ม.  ม.  ๑๓/๔๑๒.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๗๗. ma.  ma.  13/412.  khu.  thera.  26/377.

๖๖.  น  กหาปณวสฺเสน  ติตฺติ  กาเมสุ  วิชฺชติ.

66. na kahāpaṇavassena  titti  kāmesu  vijjati.

ความอิ่มในกามทั้งหลาย  ย่อมไม่มีเพราะฝนคือกหาปณะ.

Sensual appetites could never be satisfied, even though there would fall a vain of gold.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๐.  ขุ.  ชา.  ติก.  ๒๗/๑๐๒. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/40.  khu.  jā.  tika.  27/102.

๖๗. นตฺถิ  กามา  ปร  ทุกฺข.

67. natthi kāmā paraṃ  dukkhaṃ.

ทุกข์  (อื่น)  ยิ่งกว่ากาม  ย่อมไม่มี.

Never is there more suffering than that from sensual pleasures.

ขุ.  ชา.  เอกาทสก.  ๒๗/๓๑๕. khu.  jā.  ekādasaka.  27/315.

๖๘. นตฺถิ  ตณฺหาสมา  นที.

68. natthi taṇhāsamā nadī.

แม่น้ำเสมอด้วยตัณหา  ไม่มี.

Never is there any river (deeper and larger) than the river of Craving.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๘. 25/48.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 12

๖๙. อิจฉา  โลกสฺมิ  ทุชฺชหา.

69. icchā lokasmi dujjahā.

ความอยากละได้ยากในโลก.

Desires are the most difficult thing to get rid of.

ส.  ส.  ๑๕/๖๑. 15/61.sa. Sagāthāvaggo. 

๗๐. อิจฺฉา  หิ  อนนฺตโคจรา.

70. icchā hi anantagocarā.

ความอยากมีอารมณ์หาที่สุดมิได้เลย.

Desires are unlimited.

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๙๔. khu.  jā.  duka.  27/94.

๗๑. อิจฺฉา  นร  ปริกสฺสติ.

71. icchā naraṃ parikassati.

ความอยากย่อมเสือไสซึ่งนรชน.

Desires drag sentient beings around.

ส.  ส.  ๑๕/๖๑. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/61.

๗๒. นตฺถิ  ราคสโม  อคฺคิ.

72. natthi rāgasamo aggi.

ไฟเสมอด้วยราคะ  ไม่มี.

Never is there a fire, hotter than the fire of lust.

ขุ.  ธ.  ๒๕-๔๒,๔๘. 25-42,48.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๗๓. โลโภ  ธมฺมาน  ปริปนฺโถ.

73. lobho dhammānaṃ paripantho.

ความโลภเป็นอันตรายแห่งธรรมทั้งหลาย.

Greed destroys all virtues.

ส.  ส.  ๑๕/๕๙. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/59.

๗๔. อติโลโภ  หิ  ปาปโก.

74. atilobho hi pāpako.

ความละโมบเป็นบาปแท้.

Covetousness is really sinful.

วิ.  ภิ.  ๓/๙๖. .  3/96.   ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๔๔. 27/44.vi.  bhikkhu.  jā.  eka. 

๗๕. นตฺถิ  โมหสม  ชาล.

75. natthi mohasamaṃ jālaṃ.

ข่ายเสมอด้วยโมหะ  ไม่มี.

Never is there a trap ( more alluring) than the trap of ignorance.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๘. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/48.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 13

๗๖. ภิยฺโย  จ  กาเม  อภิปตฺถยนฺติ.

76. bhiyyo ca kāme  abhipatthayanti. 

ผู้บริโภคกาม  ย่อมปรารถนากามยิ่งขึ้นไป.

Pleasure seekers usually run after more and more pleasures.

ม.  ม.  ๑๓/๔๑๑.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๗๗. ma.  ma.  13/411.  khu.  thera.  26/377.

๗๗. อูนา  ว  หุตฺวาน  ชหนฺติ  เทห.

77. ūnā va hutvāna  jahanti  dehaṃ.

ผู้บริโภคกามเป็นผู้พร่อง  ละร่างกายไป.

Pleasure seekers always leave their bodies ungratified.

ม.  ม.  ๑๓/๔๑๒.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๗๗. ma.  ma.  13/412.  khu.  thera.  26/377.

๗๘. โภคตณฺหาย  ทุมฺเมโธ    หนฺติ  อญฺเว  อตฺตน.

78. bhogataṇhāya dummedho hanti  añเva  attanaṃ.

ผู้มีปัญญาทราม  ย่อมฆ่าตนเองเหมือนฆ่าผู้อื่น  เพราะอยากได้ โภคทรัพย์.

A fool, through his own greed for wealth, kills himself as well as others.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๓. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/63.

๗๙. อวิชฺชานิวุตา  โปสา.

79. avijjānivutā posā.

คนทั้งหลายอันอวิชชาหุ้มห่อไว้.

Sentient beings are wrapped up in the cocoon of ignorance.

วิ.  จุล.  ๗/๔๐๐.  7/400.  องฺ.  จตุกฺก.  ๒๑/๙๓. 21/93.vi.  cula.  aṅ.  catukka. 

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 14

๕.  โกธวรรค  คือ  หมวดโกรธ

Kodhavagga – Hatred or Anger

๘๐. น  หิ  สาธุ  โกโธ.

80. na hi sādhu  kodho.

ความโกรธไม่ดีเลย.

Anger never pays.

ขุ.  ชา.  ฉกฺก.  ๒๗/๑๘๘. khu.  jā.  chakka.  27/188.

๘๑. โกโธ  สตฺถมล  โลเก.

81. kodho satthamalaṃ loke.

ความโกรธเป็นดังสนิมศัสตราในโลก.

Anger is like the corroding rust of a weapon.

ส.  ส.  ๑๕/๖๐. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/60.

๘๒. อนตฺถชนโน  โกโธ.

82.anatthajanano kodho.

ความโกรธก่อความพินาศ.

Anger leads to destruction.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๙. 23/99.aṅ.  sattaka.

83. kodho cittappakopano

Anger makes the mind restless.

องฺ.  สตฺตก.  .aṅ.  sattaka.

๘๔. อนฺธตม  ตทา  โหติ  ย    โกโธ  สหเต  นร.

84. andhatamaṃ tadā hoti yaṃ   kodho  sahate  naraṃ.

ความโกรธครอบงำนรชนเมื่อใด  ความมืดมนย่อมมีเมื่อนั้น.

Darkness reigns over him who is overpowered by anger.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๙.  23/99.  ขุ.  มหา.  ๒๙/๑๘. 29/18.aṅ.  sattaka.  khu.  mahā.

๘๕. อปฺโป  หุตฺวา  พหุ  โหติ  วฑฺฒเต  โส  อขนฺติโช.

85.appo hutvā bahu  hoti  vaḍḍhate  so  akhantijo.

ความโกรธน้อยแล้วมาก  มันเกิดจากความไม่อดทนจึงทวีขึ้น.

Anger develops through impatience.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๗๓ 27/273.  440. Kaṇhajātakaṃ (2) 

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 15

๘๖. โกโธ  ทุมฺเมธโคจโร.

86.kodho dummedhagocaro.

ความโกรธเป็นอารมณ์ของคนมีปัญญาทราม.

Anger characterizes a fool.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๘๐. 27/280.khu.  jā.  dasaka.

๘๗. โทโส  โกธสมุฏฺาโน.

87.doso kodhasamuṭṭhāno.

โทสะมีความโกรธเป็นสมุฏฐาน.

Anger breeds fury.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๗๓. 27/273.khu.  jā.  dasaka.

๘๘. นตฺถิ  โทสสโม  คโห.

88.natthi dosasamo gaho.

ผู้จับเสมอด้วยโทสะ  ไม่มี.

Anger is the greatest captor.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๘. 25/48.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๘๙. นตฺถิ  โทสสโม  กลิ.

89.natthi dosasamo kali.

ความผิดเสมอด้วยโทสะไม่มี.

Anger causes the greatest mistake.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. 25/42.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๙๐. โกธ  ฆตฺวา  สุข  เสติ.

90. kodhaṃ ghatvā sukhaṃ seti.

ฆ่าความโกรธได้  อยู่เป็นสุข.

Blessed is he who has killed Anger.

ส.  ส.  ๑๕/๕๗, ๖๔. 15/57, 64.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๙๑. โกธ  ฆตฺวา  น  โสจติ.

91. kodhaṃ ghatvā na socati.

ฆ่าความโกรธได้  ไม่เศร้าโศก.

Happy is he who has killed anger.

ส.  ส.  ๑๕/๕๗, ๖๔. 15/57, 64.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๙๒. โกธาภิภูโต  กุสล  ชหาติ.

92. kodhābhibhūto kusalaṃ jahāti.

ผู้ถูกความโกรธครอบงำ  ย่อมละกุศลเสีย.

A man is deprived of his virtue when he is angry.

นัย.  ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๘๖. 27/286.naัya.  khu.  jā.  dasaka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 16

๙๓. โกธโน  ทุพฺพณฺโณ  โหติ.

93. kodhano dubbaṇṇo hoti.

 คนมักโกรธ  ย่อมมีผิวพรรณเศร้าหมอง.

One who is given to anger disgraces himself.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๘. 23/98.aṅ.  sattaka.

๙๔. ทุกฺข  สยติ  โกธโน.

94.dukkhaṃ sayati kodhano.

คนมักโกรธ  ย่อมอยู่เป็นทุกข์.

He who is given to anger brings about his own suffering.

นัย.  องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๘. 23/98.naัya.  aṅ.  sattaka.

๙๕. อโถ  อตฺถ  คเหตฺวาน    อนตฺถ  ปฏิปชฺชติ.

95.atho atthaṃ gahetvāna anatthaṃ paṭipajjati.

คนมักโกรธถือเอาประโยชน์แล้ว  กลับประพฤติไม่เป็นประโยชน์.

He who is overpowered by anger destroys his own

goodness and benefit.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๘. 23/98.aṅ.  sattaka.

๙๖. โกธาภิภูโต  ปุริโส    ธนชานึ  นิคจฺฉติ.

96.kodhābhibhūto puriso   dhanajāniṃ  nigacchati.

ผู้ถูกความโกรธครอบงำ  ย่อมถึงความเสื่อมทรัพย์.

Overmastered by anger, a man causes the decline of his own wealth.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๘. 23/98.aṅ.  sattaka.

๙๗. โกธสมฺมทสมฺมตฺโต    อายสกฺย  นิคจฺฉติ.

97. Kodhasammadasammatto, āyasakyaṃ nigacchati;

ผู้เมามึนด้วยความโกรธ  ย่อมถึงความไร้ยศศักดิ์.

He who is infatuated with anger degrades himself.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๘. Aṅg. Sattakanipātapāḷi PTS. 4.196

๙๘. าติมิตฺตา  สุหชฺชา  จ    ปริวชฺเชนฺติ  โกธน.

98.Ñātimittā suhajjā ca, parivajjanti kodhanaṃ..

ญาติมิตรและสหาย  ย่อมหลีกเลี่ยงคนมักโกรธ.

Friends and relatives avoid an angry person.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๙.  Aṅg. Sattakanipātapāḷi PTS. 4.19

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 17

๙๙. กุทฺโธ  อตฺถ  น  ชานาติ.

99.kuddho atthaṃ na  jānāti.

ผู้โกรธ  ย่อมไม่รู้อรรถ.

An angry person never sees any cause.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๙.  23/99 Aṅ.  sattaka.

๑๐๐. กุทฺโธ  ธมฺม  น  ปสฺสติ.

100. kuddho dhammaṃ na passati.

ผู้โกรธ  ย่อมไม่เห็นธรรม.

An angry person never sees any effect.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๙. 23/99.aṅ.  sattaka.

๑๐๑. ย  กุทฺโธ  อุปโรเธติ    สุกร  วิย  ทุกฺกร.

101. yaṃ kuddho uparodheti sukaraṃ viya  dukkaraṃ.

ผู้โกรธจะผลาญสิ่งใด  สิ่งนั้นทำยากก็เหมือนทำง่าย.

An angry person easily destroys what he cannot touch when he is sober.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๙. 23/99.aṅ.  sattaka.

๑๐๒. ปจฺฉา  โส  วิคเต  โกเธ    อคฺคิทฑฺโฒว  ตปฺปติ.

102. Pacchā so vigate  kodhe aggidaḍḍhova  tappati.

ภายหลัง  เมื่อความโกรธหายแล้ว  เขาย่อมเดือดร้อนเหมือน ถูกไฟไหม้.

Anger comes after burning remorse.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๙. 23/99.aṅ.  sattaka.

๑๐๓. โกเธน  อภิภูตสฺส    น  ทีป  โหติ  กิญฺจิน.

103. kodhena abhibhūtassa na  dīpaṃ hoti  kiñcinaṃ.

ผู้ถูกความโกรธครอบงำ  ย่อมไม่มีที่พำนักสักนิดเดียว.

There is no shelter or protection for him

who has been overcome by anger.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๙. 23/99.aṅ.  sattaka.

๑๐๔. หนฺติ  กุทฺโธ  สมาตร.

104. hanti kuddho samātaraṃ.

ผู้โกรธ  ย่อมฆ่ามารดาของตนได้.

An angry person could kill even his own mother.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๙๙. 23/99.aṅ.  sattaka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 18

๑๐๕. โกธชาโต  ปราภโว.

105. kodhajāto parābhavo.

ผู้เกิดความโกรธแล้ว  เป็นผู้ฉิบหาย.

An angry person brings about his own destruction.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๑๐๐. 23/100.aṅ.  sattaka.

๑๐๖. โกธ  ทเมน  อุจฺฉินฺเท.

106. kodhaṃ damena ucchinde.

พึงตัดความโกรธด้วยความข่มใจ.

Cut away your anger with ( the knife of) self-restraint.

นัย.  องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๑๐๐. naัya.  aṅ.  sattaka.  23/100.

๑๐๗. โกธ  ปญฺาย  อุจฺฉินฺเท.

107. kodhaṃ paññāya ucchinde.

พึงตัดความโกรธด้วยปัญญา.

Cut away your anger with ( the knife of) wisdom.

นัย-องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๑๐๐. 23/100. naัya-aṅ.  sattaka.

๑๐๘. มา  โกธสฺส  วส  คมิ.

108.mā kodhassa vasaṃ  gami.

อย่าลุอำนาจความโกรธ.

Never be overcome by anger.

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๖๙. 27/69.khu.  jā.  duka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 19

๖.  ขันติวรรค  คือ  หมวดอดทน

Khanti Vagga (Patience or Toleration.)

๑๐๙. ขนฺติ  ปรม  ตโป  ตีติกฺขา.

109.khanti paramaṃ tapo tītikkhā.

ขันติคือความอดทน  เป็นตปะอย่างยิ่ง.

Forbearance is the highest practice of morality.

ที.  มหา.  ๑๐/๕๗.  10/57.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๐. 25/40.dī.  mahā.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๑๑๐. ขนฺติ  สาหสวารณา.

110. khanti sāhasavāraṇā.

ความอดทน  ห้ามไว้ได้ซึ่งความผลุนผลัน.

A person equipped with forbearance is never impulsive.

ว.  ว. va.  va.

๑๑๑. ขนฺติ  หิตสุขาวหา.

111.khanti hitasukhāvahā.

ความอดทน  นำมาซึ่งประโยชน์สุข.

Forbearance is always crowned with happiness.

ส.  ม. Sa.Ma.

๑๑๒. ขนฺติ  ธีรสฺสลงฺกาโร.

112. khanti dhīrassalaṅkāro.

ความอดทน  เป็นเครื่องประดับของนักปราชญ์.

Forbearance is the adornment of the wise.

ส.  ม. sa.  ma.

๑๑๓. ขนฺติ  ตโป  ตปสฺสิโน.

113. khanti tapo tapassino.

ความอดทน  เป็นตปะของผู้พากเพียร.

Forbearance is indispensable for those who meditate.

ส.  ม. sa.  ma.

๑๑๔. ขนฺติ  พล  ว  ยตีน.

114.khanti balaṃ va  yatīnaṃ.

ความอดทน  เป็นกำลังของนักพรต.

Forbearance strengthens (the will power of) those who live a chaste life.

ส.  ม. sa.  ma.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 20

๑๑๕. ขนฺติพลา  สมณพฺราหฺมณา.

115. khantibalā samaṇabrāhmaṇā.

สมณพราหมณ์  มีความอดทนเป็นกำลัง.

Bhikkhus are empowered by Forbearance

องฺ.  อฏฐก.  ๒๓/๒๒๗. 23/227.aṅ.  aṭṭhaka.

๑๑๖. มนาโป  โหติ  ขนฺติโก.

116. manāpo hoti khantiko.

ผู้มีความอดทน  ย่อมเป็นที่ชอบใจ  (ของคนอื่น).

A person endowed with Forbearance is always loved by the gods and men.

ส.ม. sa.ma.

๗.  จิตตวรรค  คือ  หมวดจิต

 7. Cittavagga “The Mind”

๑๑๗. จิตฺเต  สงฺกิลิฏเ  ทุคฺคติ  ปาฏิกงฺขา.

117. citte saṃkiliṭṭhe, duggati pāṭikaṅkhā.

เมื่อจิตเศร้าหมองแล้ว  ทุคติเป็นอันต้องหวัง.

A stained mind causes a miserable existence.

ม.  มู.  ๑๒/๖๔. Majjhimanikāya / Mūlapaṇṇāsa. PTS. 1/36

๑๑๘. จิตฺเต  อสงฺกิลิฏฺเ  สุคติ  ปาฏิกงฺขา.

118. citte asaṅkiliṭṭhe sugati pāṭikaṅkhā.

เมื่อจิตไม่เศร้าหมองแล้ว  สุคติเป็นอันหวังได้.

An  unstained mind causes a good existence.

ม.  มู.  ๑๒/๖๔. 1/36 Majjhimanikāya / Mūlapaṇṇāsa. PTS.

๑๑๙. จิตฺเตน  นียติ  โลโก.

119. Cittena nīyati loko,

โลกอันจิตย่อมนำไป.

Beings are engrossed in their own thoughts.

ส.  ส.  ๑๕/๕๔. 15/54. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi PTS 1/39

๑๒๐. จิตฺตสฺส  ทมโถ  สาธุ.

120. cittassa damatho sādhu.

การฝึกจิตเป็นความดี.

To train the mind is really beneficial.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๙. (35) Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 0.6

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 21

๑๒๑. จิตฺต  ทนฺต  สุขาวห.

121. cittaṃ dantaṃ sukhāvahaṃ.

จิตที่ฝึกแล้ว  นำสุขมาให้.

Taming of the mind is the cause of real happiness.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๙. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi (35) PTS 0.6 . Cittavaggo

๑๒๒. จิตฺต  คุตฺต  สุขาวห.

122. cittaṃ guttaṃ sukhāvahaṃ.

จิตที่คุ้มครองแล้ว  นำสุขมาให้.

A well guarded mind brings about (real) happiness.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๙. khu.  dha Cittavaggo PTS 0.6

๑๒๓. วิหญฺตี  จิตฺตวสานุวตฺตี.

123. vihaññatī cittavasānuvattī.

ผู้ประพฤติตามอำนาจจิต  ย่อมลำบาก.

He who acts upon his impulses always has to regret.

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๙๐. 233. Vikaṇṇajātakaṃ (2-9-3)

๑๒๔. จิตฺต  อตฺตโน  อุชุกมกสุ.

124.cittaṃ attano ujukamakaṃsu.

คนฉลาดได้ทำจิตของตนให้ซื่อตรง.

A wise man always tames his restless mind.

ที.  มหา.  ๑๐/๒๘๘. 10/288.dī.  mahā.

๑๒๕. สจิตฺตปริยายกุสลา  ภเวยฺยุ.

125. sacittapariyāyakusalā bhaveyyuṃ

พึงเป็นผู้ฉลาดในกระบวนจิตของตน.

You ought to know how to manage or curb your (restless) mind

นัย-องฺ.  ทสก.  ๒๔/๑๐๐.24/100.  Aṅguttaranikāya / Dasakanipātapāḷi PTS. 5.92

๑๒๖. เตลปตฺต  ยถา  ปริหเรยฺย  เอว  สจิตฺตมนุรกฺเข.

126.telapattaṃ yathā parihareyya evaṃ sacittamanurakkhe.

พึงรักษาจิตของตน.  เหมือนคนประคองบาตรเต็มด้วยน้ำมัน.

Watch and guard your mind (against temptations) as carefully as one who carries a full bowl of oil.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๑. khu.  jā.  eka.  27/31. 

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 22

๑๒๗. สจิตฺตมนุรกฺขถ.

127.sacittamanurakkhatha.

จงตามรักษาจิตของตน.

Don’t neglect to guard your wandering mind .

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๘. 25/58.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (327)

๑๒๘. จิตฺต  รกฺเขถ  เมธาวี.

128.cittaṃ rakkhetha medhāvī.

ผู้มีปัญญาพึงรักษาจิต.

The wise man should always curb the restless mind.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๙. 25/19.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  (36)

๑๒๙. ยโต  ยโต  จ  ปาปก  ตโต  ตโต  มโน  นิวารเย.

129. yato yato ca  pāpakaṃ tato  tato  mano  nivāraye.

ก็บาปเกิดจากอารมณ์ใด ๆ  พึงห้ามใจจากอารมณ์นั้น ๆ.

Restrain your mind from evil influences.

ส.  ส.  ๑๕/๒๐. 15/20. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi 

๘.  ชยวรรค  คือ  หมวดชนะ.

8. Jayavagga  (Victory)

๑๓๐. ชย  เวร  ปสวติ.

130. jayaṃ veraṃ pasavati.

ผู้ชนะ  ย่อมก่อเวร.

The victor incurs hatred upon himself.

ส.  ส.  ๑๕/๑๒๒.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. 25/42.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/122.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  (201)

๑๓๑. สพฺพทาน  ธมฺมทาน  ชินาติ.

131. sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti.

การให้ธรรม  ย่อมชนะการให้ทั้งปวง.

The gift of truth excels all other gifts.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๓. 25/63.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (354)

๑๓๒. สพฺพรส  ธมฺมรโส  ชินาติ.

132. sabbarasaṃ dhammaraso jināti.

รสแห่งธรรม  ย่อมชนะรสทั้งปวง.

Of tastes, Dhamma is the supreme.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๓. 25/63.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS (354)

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 23

๑๓๓. สพฺพรตึ  ธมฺมรติ  ชินาติ.

133. sabbaratiṃ dhammarati jināti.

ความยินดีในธรรม  ย่อมชนะความยินดีทั้งปวง.

To take delight in truth transcends all other delights.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๓. 25/63.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๑๓๔. ตณฺหกฺขโย  สพฺพทุกฺข  ชินาติ.

134. taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jināti.

ความสิ้นตัณหา  ย่อมชนะทุกทั้งปวง.

The annihilation of craving results in the conquest over suffering.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๓. 25/63.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๑๓๕. น  ต  ชิต  สาธุ  ชิต  ย  ชิต  อวชิยฺยติ.

135. na taṃ jitaṃ sādhu jitaṃ yaṃ jitaṃ avajiyyati.

ความชนะใดที่ชนะแล้วกลับแพ้ได้  ความชนะนั้นไม่ดี.

A victory that is liable to future defeat is not a real victory.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๒๒. 27/22.khu.  jā.  eka.

๑๓๖. ต  โข  ชิต  สาธุ  ชิต  ย  ชิต  นาวชิยฺยติ.

136. taṃ kho jitaṃ sādhu jitaṃ yaṃ jitaṃ nāvajiyyati.

ความชนะใดที่ชนะแล้วไม่กลับแพ้  ความชนะนั้นดี.

A victory that is not liable to future defeat is a real victory.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๒๒. 27/22 khu.  jā.  eka.

๑๓๗. อกฺโกเธน  ชิเน  โกธ.

137. akkodhena jine kodhaṃ.

One should overcome an angry person by not getting angry.

.ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๕.  25/45.  ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๕๐. 27/50Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  khu.jā. duka.

๑๓๘. อสาธุ  สาธุนา  ชิเน.

138.asādhuṃ sādhunā jine.

พึงชนะคนไม่ดีด้วยความดี.

One should overcome an evil person by virtue.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๕.  25/45ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๕๐. 27/50.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  khu.  jā.  duka.

๑๓๙. ชิเน  กทริย  ทาเนน.

139. jine kadariyaṃ dānena.

พึงชนะคนตระหนี่ด้วยการให้.

One should overcome a miserly person by charity.

 ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๕.  25/45 ขุ.ชา.ทุก.  ๒๗/๕๐.   27/50. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS khu.  jā.  duka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 24

๑๔๐. สจฺเจนาลิกวาทิน.

140. saccenālikavādinaṃ.

พึงชนะคนพูดปดด้วยคำจริง.

One should overcome a liar by truthfulness

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๕.  25/45.ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๕๐. 27/50. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS khu.  jā.  duka.

๙.  ทานวรรค  คือ  หมวดทาน.

Dānavagga (Alms Giving or a donation)

๑๔๑. ทานญฺจ  ยุทฺธญฺจ สมานมาหุ.

141. dānañca yuddhañca samānamāhu.

ท่านว่า  ทานและการรบ  เสมอกัน.

In a way charity is a kind of battle (against miserliness)

ส.  ส.  ๑๕/๒๙.  15/29ขุ.  ชา. อฏฺก.  ๒๗/๒๔๙. 27/249. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

๑๔๒. นตฺถิ  จิตฺเต  ปสนฺนมฺหิ    อปฺปกา  นาม  ทกฺขิณา.

142. natthi citte  pasannamhi    appakā  nāma  dakkhiṇā.

เมื่อจิตเลื่อมใสแล้ว  ทักขิณาทานชื่อว่าน้อย  ย่อมไม่มี.

A gift is never of little value when it is given with a sacrificial purpose.

ขุ.  วิมาน.  ๒๖/๘๒.26/82. Khuddakanikāya / Vimānavatthupāḷi ;Khuddakanikāya / Nettippakaraṇapāḷi

๑๔๓. วิเจยฺย  ทาน  สุคตปฺปสตฺถ.

143. viceyya dānaṃ sugatappasatthaṃ.

การเลือกให้  อันพระสุคตทรงสรรเสริญ.

A discriminating charity is recommended by the Buddha.

ส.  ส.  ๑๕/๓๐. 15/30.   ขุ.  ชา.  อฏฺก.  ๒๗/๒๔๙.  27/249.  เปต.  ๒๖/๑๙๗. 26/197.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷikhu.  jā.  aṭṭhaka.  peta.

๑๔๔. พาลา  หเว  นปฺปสสนฺติ  ทาน.

144. bālā have nappasaṃsanti  dānaṃ.

คนพาลเท่านั้น  ย่อมไม่สรรเสริญทาน.

Only the fools do not recommend charity.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๘. 25/38.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๑๔๕. ทท  มิตฺตานิ  คนฺถติ.

145. dadaṃ mittāni ganthati.

ผู้ให้  ย่อมผูกไมตรีไว้ได้.

Giving brings friendship.

ส.  ส.  ๑๕/๓๑๖.  15/316Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 25

๑๔๖. ทท  ปิโย  โหติ  ภชนฺติ  น  พหู.

146.dadaṃ piyo hoti  bhajanti  naṃ bahū.

ผู้ให้  ย่อมเป็นที่รัก  คนหมู่มากย่อมคบเขา.

A giver is always loved.He gains friendship of all.

องฺ.  ปญฺก.  ๒๒/๔๓. 22/43.Aṅ.  pañcaka.

๑๔๗. ททมาโน  ปิโย  โหติ.

147. dadamāno piyo hoti.

ผู้ให้  ย่อมเป็นที่รัก.

A giver is always beloved.

องฺ.  ปญฺจก.  ๒๒/๔๔. aṅ.  pañcaka.  22/44.

๑๔๘. สุขสฺส  ทาตา  เมธาวี    สุข  โส  อธิคจฺฉติ.

148. sukhassa dātā medhāvī    sukhaṃ so  adhigacchati.

ปราชญ์ผู้ให้ความสุข  ย่อมได้รับความสุข.

A giver of happiness usually gains happiness for himself.

องฺ.  ปญฺจก.  ๒๒/๔๕. 22/45.Aṅ. pañcaka.

๑๔๙. มนาปทายี  ลภเต  มนาป.

149. manāpadāyī labhate manāpaṃ.

ผู้ให้สิ่งที่ชอบใจ  ย่อมได้สิ่งที่ชอบใจ.

A giver of delightful things usually gains them for himself.

องฺ.  ปญฺจก.  ๒๒/๕๕. 22/55.aṅ.  pañcaka.

๑๕๐. เสฏฺนฺทโท  เสฏฺมุเปติ  าน.

150. seṭṭhandado seṭṭhamupeti ṭhānaṃ.

ผู้ให้สิ่งประเสริฐ  ย่อมถึงฐานะที่ประเสริฐ.

A giver of excellent things usually gains them for himself.

 องฺ.  ปญฺจก.  ๒๒/๕๖. 22/56.aṅ.  pañcaka.

๑๕๑. อคฺคสฺส  ทาตา  ลภเต  ปุนคฺค.

151.aggassa dātā labhate  punaggaṃ.

ผู้ให้สิ่งที่เลิศ  ย่อมได้สิ่งที่เลิศอีก.

A giver of the choicest things usually gains them for himself.

องฺ.  ปญฺจก.  ๒๒/๕๖. 22/56. aṅ. pañcaka.

๑๕๒. ททโต  ปุญฺ  ปวฑฺฒติ.

152. dadato puññaṃ pavaḍḍhati.

เมื่อให้  บุญก็เพิ่มขึ้น.

He who gives out increases his merit.

ที.  มหา.  ๑๐/๑๕๙.  10/159.ขุ.  อุ.  ๒๕/๒๑๕. 25/215.dī.  mahā.  khu.  u.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 26

๑๕๓. ทเทยฺย  ปุริโส  ทาน.

153. dadeyya puriso dānaṃ.

คนควรให้ของที่ควรให้.

Let everybody be charitable.

ขุ.  ชา.  สตฺตก.  ๒๗/๒๑๗. 27/217.khu.  jā.  sattaka.

 ๑๐.  ทุกขวรรค  คือ หมวดทุกข์

Dukkhavagga- Sorrow or Suffering.

๑๕๔. นตฺถิ  ขนฺธสมา  ทุกฺขา.

154. natthi khandhasamā dukkhā.

            ทุกข์เสมอด้วยขันธ์  ไม่มี.

Sensorial aggregates are the greatest cause of suffering

            ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/42.

        ๑๕๕. สงฺขารา  ปรมา  ทุกฺขา.

155. saṅkhārā paramā dukkhā.

สังขาร  เป็นทุกข์อย่างยิ่ง.

Transient things are the greatest cause of suffering.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/42.

๑๕๖. ทุราวาสา  ฆรา  ทุกฺขา.

156. durāvāsā gharā dukkhā.

เหย้าเรือนที่ปกครองไม่ดี  นำทุกข์มาให้.

An ill-managed house is also a cause of suffering.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๕. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/55.

๑๕๗. ทฬิทฺทิย  ทุกข  โลเก.

157. daḷiddiyaṃ dukkhaṃ loke.

ความจนเป็นทุกข์ในโลก.

Poverty is a cause of suffering.

องฺ.  ฉกฺก.  ๒๒/๓๙๔. aṅ.  chakka.  22/394.

๑๕๘. อิณาทาน  ทุกข  โลเก.

158. iṇādānaṃ dukkhaṃ loke.

การกู้หนี้  เป็นทุกข์ในโลก.

Being in debt is a cause of suffering.

นัย-องฺ.  ฉกฺก.  ๒๒/๓๙๔. naัya-aṅ.  chakka.  22/394

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 27

๑๕๙. ทุกฺข  อนาโถ  วิหรติ.

159. dukkhaṃ anātho viharati.

คนไม่มีที่พึ่ง  อยู่เป็นทุกข์.

A person without any protector lives a life of suffering.

นัย-องฺ.  ทสก.  ๒๔/๒๗, ๓๑. naัya-aṅ.  dasaka.  24/27, 31.

๑๖๐. ทุกข  เสติ  ปราชิโต.

160. dukkhaṃ seti parājito.

ผู้แพ้  ย่อมอยู่เป็นทุกข์.

The defeated are loaded with suffering.

ส.  ส.  ๑๕/๑๒๒.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/122.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/42.

๑๖๑. อกิญฺจน  นานุปตนฺติ  ทุกฺขา.

161. akiñcanaṃ nānupatanti dukkhā.

ทุกข์  ย่อมไม่ตกถึงผู้หมดกังวล.

Never can suffering befall him who has no hope or worry.

            ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๔. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/44.

๑๑.  ธัมมวรรค  คือ  หมวดธรรม

11.Dhammavagga- The righteous.

๑๖๒. ธมฺโม  รหโท  อกทฺทโม.

162. dhammo rahado akaddamo.

ธรรมเหมือนห้วงน้ำไม่มีตม.

The Dhamma is like a lucid lake.

ขุ.  ชา.  ฉกฺก.  ๒๗/๒๐๒. khu.  jā.  chakka.  27/202.

๑๖๓. มโนปุพฺพงฺคมา  ธมฺมา.

163. manopubbaṅgamā dhammā.

ธรรมทั้งหลาย  มีใจเป็นหัวหน้า.

As we think, so we become.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๕. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/15.

๑๖๔. ธมฺโม  หิ  อิสิน  ธโช.

164.dhammo hi isinaṃ dhajo.

ธรรมแล  เป็นธงชัยของพวกฤษี.

The Dhamma is the emblem of the  hermits.

ส.  นิ.  ๑๖/๒๖.  องฺ.  จตุกฺก.  ๒๑/๖๖.  ขุ.  ชา.  อสีติ.  ๒๘/๑๕๒. sa.  ni.  16/26.  aṅ.  catukka.  21/66.  khu.  jā.  asīti.  28/152.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 28

๑๖๕. สต  ธมฺโม  ทุรนฺวโย.

165. sataṃ dhammo duranvayo.

ธรรมของสัตบุรุษ  รู้ได้ยาก.

The character of the wise is very difficult to understand.

ส.  ส.  ๑๕/๒๖.15/26.    ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๖๓.  27/63.  ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗๑๒๙๔. 271294.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷikhu.  jā.  duka.  khu.  jā.  dasaka.

๑๖๖. สตญฺจ  ธมฺโม  น  ชร  อุเปติ.

166. satañca dhammo na  jaraṃ upeti.

ธรรมของสัตบุรุษ  ไม่เข้าถึงความคร่ำคร่า.

The character of the wise never suffers any deterioration.

ส.  ส.  ๑๕/๑๐๒.15/102 ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๕.25/35ขุ.  ชา.  อสีติ.  ๒๘/๑๓๖ 28/136. Saṃyuttanikāya / SagāthāvaggapāḷiKhuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   .  khu.  jā.  asīti.

๑๖๗. สทฺธมฺโม  สพฺภิ  รกฺขิโต.

167. saddhammo sabbhi rakkhito.

ธรรมของสัตบุรุษ  อันสัตบุรุษรักษา.

The wise always safeguard their virtues.

ที.  มหา.  ๑๐/๒๗๙. dī.  mahā.  10/279.

๑๖๘. ธมฺโม  สุจิณฺโณ  สุขมาวหาติ.

168. dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti.

ธรรมที่ประพฤติดีแล้ว  นำสุขมาให้.

Always conducive to happiness is the Dhamma which is well practiced.

ส.  ส.  ๑๕/๕๘.  ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๖๐.  ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒จ/๒๙๐.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๑๔. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/58.  khu.  su.  25/360.  khu.  jā.  dasaka.  2ca/290.  khu.  thera.  26/314.

๑๖๙. สพฺเพส  สหิโต  โหติ    สทฺธมฺเม  สุปติฏฺิโต.

169. sabbesaṃ sahito hoti    saddhamme  supatiṭṭhito.

ผู้ตั้งมั่นในสัทธรรม  เป็นผู้เกื้อกูลแก่คนทั้งปวง.

The virtuous live for the welfare of others.

องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๒๔๙. aṅ. aṭṭhaka.  23/249.

        ๑๗๐. ธมฺมปีติ  สุข  เสติ.

170. dhammapīti sukhaṃ seti.

ผู้มีปีติในธรรม  อยู่เป็นสุข.

Blessed is he who takes delight in the Dhamma.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๕. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/25.

๑๗๑. ธมฺมจารี  สุข  เสติ.

171. dhammacārī sukhaṃ  seti.

ผู้ประพฤติธรรม  อยู่เป็นสุข.

Those who follow the Dhamma llive a happy life.

            ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๗, ๓๘.  25/37, 38.  ขุ.  อุ.  ๒๕/๓๖๖. 25/366. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   khu.  u.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 29

๑๗๒. ธมฺโม  หเว  รกฺขติ  ธมฺจารึ.

172. dhammo have rakkhati  dhamcāriṁ.

ธรรมแล  ย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม.

The virtuous are protected by their own virtues.

ขุ.  ชา.  ทสกฺ  ๒๗/๒๙๐.  27/290.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๑๔. 26/314.khu.  jā.  dasak  khu.  thera.

  ๑๗๓. น  ทุคฺคตึ  คจฺฉติ  ธมฺมจารี.

173. na duggatiṁ gacchati  dhammacārī.

ผู้ประพฤติธรรม  ไม่ไปสู่ทุคติ.

The virtuous never go to the realm of misery.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๙๐.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๑๔. khu.  jā.  dasaka.  27/90.  khu.  thera.  26/314.

๑๗๔. ธมฺเม  ิต  น  วิชหาติ  กิตฺติ.

174. dhamme ṭhiṭaṃ na vijahāti  kitti.

เกียรติ  ย่อมไม่ละผู้ตั้งอยู่ในธรรม.

Honour is always due to the virtuous.

  องฺ.  ปญฺจก.  ๒๓/๕๑. aṅ.  pañcaka.  23/51.

๑๗๕. ธมฺเม  ิตา  เย  น  กโรนฺติ  ปาปก.

175. dhamme ṭhiṭā ye na  karonti  pāpakaṃ.

ผู้ตั้งอยู่ในธรรม  ย่อมไม่ทำบาป.

The virtuous never commit a sin.

 องฺ.  จตุตกฺก.  ๒๑/๒๕. aṅ.  catutakka.  21/25.

๑๗๖. สพฺเพ  ธมฺมา  นาล  อภินิเวสาย.

176. sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāya.

สภาวธรรมทั้งปวง  ไม่ควรถือมั่น.

All kinds of phenomena are not to be grasped at or clung to.

 ม.  ม.  ๑๒/๔๖๔. ma.  ma.  12/464.

๑๗๗. โยนิโส  วิจิเน  ธมฺม.

177.yoniso vicine dhammaṃ.

พึงเลือกเฟ้นธรรมโดยแยบคาย.

Be discriminating in your choice of moral practice (which suits your character).

 ม.  อุปฺ  ๑๔/๔๗๑.14/471.  ส.  ส.  ๑๕/๗๘.15/78  องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๓. 23/3.

up Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  aṅ.  sattaka.

๑๗๘. ธมฺม  จเร  สุจิต    น  ต  ทุจฺจริต  จเร.

178. dhammaṃ care sucitaṃ na  taṃ duccaritaṃ care.

พึงประพฤติธรรมให้สุจริต  ไม่ควรประพฤติให้ทุจริต.

Let a man do good for the sake of goodness.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๘.  25/38.  ขุ.  อุ.  ๒๕/๓๖๖. 25/366.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   khu.  u.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 30

๑๗๙. สทฺธมฺโม  ครุกาตพฺโพ.

179. saddhammo garukātabbo.

ควรเคารพสัทธรรม.

Let a man respect the Dhamma.

องฺ.  จตุกฺก.  ๒๑/๒๗. aṅ.  catukka.  21/27.

๑๘๐. กณฺห  ธมฺม  วิปฺปหาย.

180. kaṇhaṃ dhammaṃ vippahāya.

บัณฑิตควรละธรรมดำเสีย.

Let a man get rid of the black Dhamma (evil influences).

 ส.  มหา.  ๑๙/๒๙.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๖.sa.  mahā.  19/29.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/26.

๑๘๑. สุกฺก  ภาเวถ  ปณฺฑิโต.

181. sukkaṃ bhāvetha paṇḍito.

บัณฑิตควรเจริญธรรมขาว.

Let a man develop the white Dhamma(good influences).

 ส.  มหา.  ๑๙/๒๙.  19/29.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๖. 25/26.sa.  mahā.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๑๒.  ปกิณณกวรรค  คือ  หมวดเบ็ดเตล็ด

Pakiṇṇakavagga – Miscellaneous

๑๘๒. อฏฺงฺคิโก  จ  มคฺคาน  เขม  อมตคามิน.

182. aṭṭhaṅgiko ca maggānaṃ khemaṃ amatagāminaṃ.

บรรดาทางทั้งหลาย  ทางมีองค์  ๘  เป็นทางเกษม ให้ถึงอมตธรรม.

Of all the paths, the Noble Eightfold path is the most excellent and the only path to non-rebirth.

ม.  ม.  ๑๓/๒๘๑. ma.  ma.  13/281.

๑๘๓. วิสุทฺธิ  สพฺพเกลฺเสหิ    โหติ  ทุกฺเขหิ  นิพฺพุติ.

183. visuddhi sabbaklesehi hoti  dukkhehi  nibbuti.

ความหมดจดจากกิเลสทั้งปวง  เป็นความดับจากทุกข์ ทั้งหลาย.

To be purified from all evil passions is the extinction of Sufferings.

 ร.  ร.  ๔. HRH Mongkot. 

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 31

        ๑๘๔. ยงฺกิญฺจิ  สมุทยธมฺม    สพฺพนฺต  นิโรธธมฺม.

184. yaṅkiñci samudayadhammaṃ sabbantaṃ nirodhadhammaṃ.

สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา  สิ่งนั้นล้วนมี ความดับไปเป็นธรรมดา.

Birth inevitably leads to death.

ส.  มหา.  ๑๙/๕๓๑. sa.  mahā.  19/531

๑๘๕. ยถาปจฺจย  ปวตฺตนฺติ.

185. yathāpaccayaṃ pavattanti.

สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น  ย่อมเป็นไปตามปัจจัย.

All composed things are dependent upon their composite factors.

 ร.  ร.  ๔. HRH Mongkot. 

๑๘๖. อาโรคฺยปรมา  ลาภา.

186. ārogyaparamā lābhā.

ความไม่มีโรค  เป็นลาภอย่างยิ่ง.

Health is wealth.

ม.  ม.  ๑๓/๒๘๑.  13/281.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. 25/42.ma.  ma.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๑๘๗. ชิฆจฺฉา  ปรมา  โรคา.

187. jighacchā paramā rogā.

ความหิว  เป็นโรคอย่างยิ่ง.

Hunger is the greatest disease.

 ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/42.

๑๘๘. สงฺขารา  สสฺสตา  นตฺถิ.

188. saṅkhārā sassatā natthi.

สังขารที่ยั่งยืน  ไม่มี.

Never is there any permanent Saṅkhārā (composite things or compounded things).

 ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๙. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/49.

๑๘๙. อนิจฺจา  วต  สงฺขารา.

189. aniccā vata saṅkhārā.

สังขารทั้งหลาย  ไม่เที่ยงหนอ.

Transient are all Saṅkhārā (composite things or compounded things).

            ที.  มหา.  ๑๐/๑๘๑.  10/181.  ส.  ส.  ๑๕/๘. 15/8 ส.  นิ.  ๑๖/๒๒๘.  16/228. dī.  mahā.  Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  sa.  ni.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 32

๑๙๐. ทุลฺลภา  ขณสมฺปตฺติ.

190. dullabhā khaṇasampatti.

ความถึงพร้อมแห่งขณะ  หาได้ยาก.

An opportunity comes with great difficulty.

ส.  ม. sa.  ma.

๑๙๑. ทุลฺลภ  ทสฺสน  โหติ    สมฺพุทฺธาน  อภิณฺหโส.

191. dullabhaṃ dassanaṃ hoti sambuddhānaṃ abhiṇhaso.

การเห็นพระพุทธเจ้าเนือง ๆ  เป็นการหาได้ยาก.

It is difficult to see a Buddha.

ม.  ม.  ๑๓/๕๕๔.  ขุ.  สุ.  ๒๕/๔๔๔. ma.  ma.  13/554.  khu.  su.  25/444. ๑๙๒. ขโณ  โว  มา  อุปจฺจคา.

192. khaṇo vo mā  upaccagā.

ขณะอย่าล่วงท่านทั้งหลายไปเสีย.

Never let chances slip away (without making the best use of it) .

องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๒๓๑.  23/231.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๗.  25/57ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๘๙.25/389. aṅ.  aṭṭhaka.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   .  khu.  su.

๑๙๓. อติปตติ  วโย  ขโณ  ตเถว.

193. atipatati vayo khaṇo  tatheva.

วัยย่อมผ่านพ้นไปเหมือนขณะทีเดียว.

The decline of life goes on gradually and incessantly.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๑๒. 27/312. khu.  jā.  eka.

๑๙๔. กาโล  ฆสติ  ภูตานิ    สพฺพาเนว  สหตฺตนา.

194. kālo ghasati bhūtāni    sabbāneva  sahattanā.

กาลเวลา  ย่อมกินสรรพสัตว์พร้อมทั้งตัวมันเอง.

Time eats up all beings as well as itself.

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๙๕. 27/95.khu.  jā.  duka.

๑๙๕. อิติ  วิสฺสฏฺกมฺมนฺเต    อตฺถา  อจฺเจนฺติ  มาณเว.

195. iti vissaṭṭhakammante atthā  accenti  māṇave.

ประโยชน์ย่อมล่วงเลยคนหนุ่มผู้ทอดทิ้งการงาน.

A youth who neglects an opportunity loses his good chance.

ที.  ปาฏิ.  11/199.๑๑/๑๙๙. dī.  pāṭi.

๑๙๖. นกฺขตฺต  ปฏิมาเนนฺต    อตฺโถ  พาล  อุปจฺจคา.

196. nakkhattaṃ paṭimānentaṃ attho bālaṃ upaccagā.

ประโยชน์ได้ล่วงเลยคนโง่ผู้มัวถือฤกษ์อยู่.

He who is calculating the position of stars (as a lucky omen) loses his good chance.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๑๖. 27/16.khu.  jā.  eka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 33

๑๙๗. อตฺโถ  อตฺถสฺส  นกฺขตฺต    กึ  กริสฺสนฺติ  ตารกา.

197. attho atthassa nakkhatta    kiṁ  karissanti  tārakā.

ประโยชน์เป็นฤกษ์ของประโยชน์เอง  ดวงดาวจักทำ อะไรได้.

An opportunity is auspicious in itself. There is no connection with the stars.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๑๖. 27/16.khu.  jā.  eka.

๑๙๘. วโส  อิสฺสริย  โลเก.

198. vaso issariyaṃ loke.

อำนาจเป็นใหญ่ในโลก.

Might is right (in this world).

ส.  ส.  ๑๕/๖๐.15/60. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๑๙๙. สิริ  โภคานมาสโย.

199. siri bhogānamāsayo.

ศรีเป็นที่อาศัยแห่งโภคทรัพย์.

Honour is the source of wealth.

ส.  ส.  ๑๕/๖๑.15/61 Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.

๒๐๐. กิจฺฉา  วุตฺติ  อสิปฺปสฺส.

200. kicchā vutti asippassa.

.ความเป็นไปของคนไร้ศิลปะ  ย่อมฝืดเคือง.

The uneducated live a hard life.

ขุ.  ชา.  ทฺวาทส.  ๒๗/๓๓๐.27/330 khu.  jā.  dvādasa.

๒๐๑. สาธุ  โข  สิปฺปก  นาม    อปิ  ยาทิสกีทิส.

201. sādhu kho sippakaṃ nāma    api  yādisakīdisaṃ.

ขึ้นชื่อว่าศิลปะแม้เช่นใดเช่นหนึ่ง  ก็ยังประโยชน์ให้ สำเร็จได้.

An art, however humble, is always beneficial.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๕.27/35.khu.  jā.  eka.

๒๐๒. มตฺตญฺญุตา  สทา  สาธุ.

202. mattaññutā sadā sādhu.

ความรู้จักประมาณ  ยังประโยชน์ให้สำเร็จทุกเมื่อ.

Moderation is always very profitable.

ว.  ว. HRH Prince Vajirañāṇavarorasa

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 34

๒๐๓. หิริโอตฺตปฺปิยญฺเญว    โลก  ปาเลติ  สาธุก.

203. hiriottappiyaññeva lokaṃ pāleti  sādhukaṃ.

หิริและโอตตัปปะ  ย่อมรักษาโลกไว้เป็นอันดี.

Shame of sin and fear of its results help prevent the destruction of the world.

            ว.  ว. HRH Prince Vajirañāṇavarorasa

๒๐๔. โลโกปตฺถมฺภิกา  เมตฺตา.

204. lokopatthambhikā mettā.

เมตตาเป็นเครื่องค้ำจุนโลก.

Loving kindness bonds the peoples of the world.

ว.  ว. HRH Prince Vajirañāṇavarorasa

๒๐๕. อรติ  โลกนาสิกา.

205. arati lokanāsikā.

ความริษยาเป็นเหตุทำโลกให้ฉิบหาย.

Jealousy leads to the destruction of all sides.

ว.  ว. HRH Prince Vajirañāṇavarorasa

๒๐๖. มหาปุริสภาวสฺส  ลกฺขณ  กรุณาสโห.

206. mahāpurisabhāvassa lakkhaṇaṃ karuṇāsaho.

อัชฌาสัยที่ทนไม่ได้เพราะกรุณา  เป็นลักษณะของ มหาบุรุษ.

To be moved by compassion is a character of a great person.

ว.  ว. HRH Prince Vajirañāṇavarorasa

๒๐๗. นิมิตฺต  สาธุรูปาน    กตญฺญูกตเวทิตา.

207. nimittaṃ sādhurūpānaṃ kataññūkataveditā.

ความกตัญญูกตเวที  เป็นเครื่องหมายแห่งคนดี.

Gratitude or Mindfulness of the benefit received is a character of the virtuous.

นัย-ส.  ส. Naya-s.s

๒๐๘. สพฺพญฺเจ  ปวึ  ทชฺชา    นากตญฺญุมภิราธเย.

208. sabbañce paṭhaviṁ dajjā nākataññumabhirādhaye.

ถึงให้แผ่นดินทั้งหมด  ก็ยังคนอกตัญญูให้จงรักไม่ได้.

An ungrateful person cannot be satisfied even with the gift of the whole world.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๒๓. 27/23.khu.  jā.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 35

๒๐๙. หนฺนติ  โภคา  ทุมฺเมธ.

209. hannati bhogā dummedhaṃ.

โภคทรัพย์  ย่อมฆ่าคนมีปัญญาทราม.

Wealth always leads the fool to destruction.

 ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๓. 25/63 Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   .

๒๑๐. สกฺกาโร  กาปุริส  หนฺติ.

210. sakkāro kāpurisaṃ hanti.

สักการะ  ย่อมฆ่าคนชั่วเสีย.

Praise always leads the viscious to destruction.

วิ.  จุล.  ๗/๑๗๒.  ส.  ส.  ๑๕/๒๒๖.  ส.  นิ.  ๑๖/๒๘๔. vi.  cula.  7/172.  Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/226.  sa.  ni.  16/284.

๒๑๑. กิโฉ  มนุสฺสปฏิลาโภ.

211. kiccho manussapaṭilābho.

ความได้เป็นมนุษย์  เป็นการยาก.

It is difficult to be born a human being.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๙. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/39.

๒๑๒. กิจฺฉ  มจฺจาน  ชีวิต.

212. kicchaṃ maccāna jīvitaṃ.

ความเป็นอยู่ของสัตว์  เป็นการยาก.

It is difficult to maintain the life.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๙. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/39.

๒๑๓. กิจฺฉ  สทฺธมฺมสฺสวน.

213. kicchaṃ saddhammassavanaṃ.

การฟังธรรมของสัตบุรุษ  เป็นการยาก.

It is difficult to listen to the words of the virtuous..

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๙. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/39.

๒๑๔. กิจฺโฉ  พุทฺธานมุปฺปาโท.

214. kiccho buddhānamuppādo.

ความเกิดแห่งท่านผู้รู้  เป็นการยาก.

It is difficult for a Buddha to be born.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๙. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/39.

๒๑๕. อสชฺฌายมลา  มนฺตา.

215. asajjhāyamalā mantā.

มนต์มีการไม่ท่องบ่น  เป็นมลทิน.

Negligence of  reciting blots out the memory of a lesson.

องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๑๙๘.  23/198.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๗. 25/47. Aṅ.  aṭṭhaka.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 36

๒๑๖. อนุฏฺานมลา  ฆรา.

216. anuṭṭhānamalā gharā.

เหย้าเรือนมีความไม่หมั่นเป็นมลทิน.

A house is stained through the negligence of the householder.

 องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๑๙๘.  23/198. ขุ.ธ. ๒๕/๔๗.25/47.aṅ.  aṭṭhaka.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๒๑๗. มล  วณฺณสฺส  โกสชฺช.

217. malaṃ vaṇṇassa kosajjaṃ.

ความเกียจคร้านเป็นมลทินแห่งผิวพรรณ.

Beauty or grace is destroyed through laziness.

องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๑๙๘.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๗.aṅ.  aṭṭhaka.  23/198.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/47.

๒๑๘. มลิตฺถิยา  ทุจฺจริต.

218. malitthiyā duccaritaṃ.

ความประพฤติชั่วเป็นมลทินของหญิง.

A woman’s misconduct is disgrace to herself

องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๑๙๘.  23/198.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๗.  25/47.aṅ.  aṭṭhaka.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๒๑๙. สุทฺธิ  อสุทฺธิ  ปจฺจตฺต.

219. suddhi asuddhi paccattaṃ.

ความบริสุทธิ์และความไม่บริสุทธิ์  มีเฉพาะตัว.

A person’s stain or impurity is individual.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๗.  25/37.  ขุ.  มหา.  ๒๙/๓๗.  29/37.  ขุ.  จู.  ๓๐/๑๑๖. 30/116.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   khu.  mahā.  khu.  cū.

๒๒๐. นาญฺโ  อญฺ  วิโสธเย.

220. nāñño aññaṃ visodhaye.

ผู้อื่นพึงให้ผู้อื่นบริสุทธิ์ไม่ได้.

No one can purify others.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๗.  ขุ.  มหา.  ๒๙/๓๗.  ขุ.  จู.  ๓๐/๑๑๖. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   25/37.  khu.  mahā.  29/37.  khu.  cū.  30/116.

๒๒๑. สุทฺธสฺส  สุจิกมฺมสฺส    สทา  สมฺปชฺชเต  วต.

221. suddhassa sucikammassa sadā  sampajjate  vataṃ.

พรตของผู้บริสุทธิ์มีการงานสะอาด  ย่อมถึงพร้อมทุกเมื่อ.

He has perfect devotion when he is thoroughly cleansed with his moral practice.

ม.  ม.  ๑๒/๗๐. ma.  ma.  12/70.

๒๒๒. สุทฺสฺส  วชฺชมญฺเส    อตฺตโน  ปน  ทุทฺทส.

222. sudassaṃ vajjamaññesaṃ attano pana  duddasaṃ.

ความผิดของผู้อื่นเห็นง่าย  ฝ่ายของตนเห็นยาก.

One’s own faults are difficult to see,while others’ are exposed to the fault finding eyes.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๘ 25/48.. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS    Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1นักธรรม

ตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 37

๒๒๓. นตฺถิ  โลเก  รโห  นาม    ปาปกมฺม  ปกุพฺพโต.

223. natthi loke raho  nāma    pāpakammaṃ pakubbato.

ชื่อว่าที่ลับของผู้ทำบาปกรรม  ไม่มีในโลก.

Never is there a secret place for those who commit a sin.

องฺ.  ติก.  ๒๐/๑๘๙.  20/189.  ขุ.  ชา.  จตุตกฺก.  ๒๗/๑๓๑. 27/131.aṅ.  tika.  khu.  jā.  catutakka.

๒๒๔. เนสา  สภา  ยตฺถ  น  สนฺติ  สนฺโต.

224. nesā sabhā yattha  na  santi  santo.

สัตบุรุษไม่มีในชุมนุมใด  ชุมนุมนั้นไม่ชื่อว่าสภา.

An assembly does not deserve its name, in which there is no virtuous person.

ส.  ส.  ๑๕/๒๗๐.15/270  ขุ.  ชา.  อสีติ.  ๒๘/๑๕๑. 28/151.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  khu.  jā.  asīti.

๒๒๕. นตฺเถต  โลกสฺมึ  ย  อุปาทิยมาน  อนวชฺช  อสฺส.

225. natthetaṃ lokasmiṃ ya upādiyamānaṃ anavajjaṃ assa.

สิ่งใดเข้าไปยึดถืออยู่  จะพึงหาโทษมิได้  สิ่งนั้นไม่มีในโลก.

Never is there attachment without suffering.

ร.ร.๔. HRH Mongkot

๒๒๖. โภคา  สนฺนิจย  ยนฺติ    วมฺมิโกวูปจียติ.

226. bhogā sannicayaṃ yanti vammikovūpacīyati.

โภคทรัพย์ของผู้ครองเรือนดี  ย่อมถึงความพอกพูน  เหมือน จอมปลวกกำลังก่อขึ้น.

Just like the accumulation of an ant-hill, his wealth increases when he knows how to manage the household affairs.

ที.  ปาฏิ.  ๑๑/๒๐๒. dī.  pāṭi.  11/202.

๒๒๗. อล  พาลสฺส  โมหาย  โน  จ  ปารคเวสิโน.

227. alaṃ bālassa mohāya no  ca  pāragavesino.

รูปโฉมพอลวงคนโง่ให้หลงได้  แต่ลวงคนแสวงหา

พระนิพพานไม่ได้เลย.

Beauty can bewilder ordinary persons, but never those who are seekers after Enlightenment.

ม.  ม.  ๑๓/๔๐๑.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๗๗. ma.  ma.  13/401.  khu.  thera.  26/377.

๒๒๘. รูป  ชีรติ  มจฺจาน    นามโคตฺต  น  ชีรติ.

228. rūpaṃ jīrati maccānaṃ   nāmagottaṃ  na  jīrati.

ร่างกายของสัตว์ย่อยยับได้  แต่ชื่อและสกุลไม่ย่อยยับ.

The body dies, but not honour and fame.

ส.  ส.  ๑๕/๕๙. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi15/59.

 นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 38

๒๒๙. ถีน  ภาโว  ทุราชาโน.

229. thīnaṃ bhāvo durājāno.

ภาวะของหญิงรู้ได้ยาก.

Female conditions are very difficult to understand..

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๒๑. 27/21.khu.  jā.  eka.

๒๓๐. อุกฺกฏฺเ  สูรมิจฺฉนฺติ.

230. ukkaṭṭhe sūramicchanti.

ในเวลาคับขัน  ย่อมต้องการคนกล้า.

In a crisis a brave man is needed.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๐. khu.  jā.  eka.  27/30.

๒๓๑. มนฺตีสุ  อกุตูหล.

231. mantīsu akutūhalaṃ.

ในบรรดาที่ปรึกษา  ย่อมต้องการคนไม่พูดพล่าม.

One who talks nonsense is never wanted in a discussion.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๐. khu.  jā.  eka.  27/30.

๒๓๒. ปิยญฺจ  อนฺนปานมฺหิ.

232. piyañca annapānamhi.

ในเวลามีข้าวน้ำ  ย่อมต้องการคนที่รัก.

In time of plenty the beloved ones are expected.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๐. khu.  jā.  eka.  27/30.

๒๓๓. อตฺเถ  ชาเต  จ  ปณฺฑิต.

233. atthe jāte ca  paṇḍitaṃ.

ในเมื่อเรื่องราวเกิดขึ้น  ย่อมต้องการบัณฑิต.

In face of a problem, a wise man is always welcome.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๐. khu.  jā.  eka.  27/30.

๒๓๔. อาปทาสุ  ถาโม  เวทิตพฺโพ.

234. āpadāsu thāmo veditabbo.

กำลังใจพึงรู้ได้ในคราวมีอันตราย.

Your willpower (or presence of mind) can be known in time of danger.

นัย-ขุ.  อุ.  ๒๕/๑๗๘. naัya-khu.  u.  25/178.

๒๓๕. ยโส  ลทฺธา  น  มชฺเชยฺย.

235. yaso laddhā na  majjeyya.

ได้ยศแล้ว  ไม่ควรเมา.

Don’t be infatuated with honour.

ขุ.  ชา.  จตุกฺก.  ๒๗/๑๔๕. 27/145.khu.  jā.  catukka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 39

๒๓๖. จาคมนุพฺรูเหยฺย.

236. cāgamanubrūheyya.

พึงเพิ่มพูลความสละ.

Always develop the idea of renunciation.

ม.  อุป.  ๑๔/๔๓๖. 14/436. Majjhimanikāya / Uparipaṇṇāsapāḷi

๒๓๗. สนฺติเมว  สิกฺเขยฺย.

237. santimeva sikkheyya.

พึงศึกษาความสงบนั่นแล.

Always search for peace of mind.

นัย-ม.  อุป.  ๑๔/๔๓๖. 14/436. Majjhimanikāya (aṭṭhakathā) / Uparipaṇṇāsa-aṭṭhakathā

๒๓๘. โลกามิส  ปชเห  สนฺติเปกฺโข.

238. lokāmisaṃ pajahe santipekkho.

ผู้เพ่งสันติ  พึงละอามิสในโลกเสีย.

Those who search for peace of mind are advised to sacrifice all worldly pleasures.

ส.  ส.  ๑๕/๓, ๗๗, ๙๐.15/3, 77, 90. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๒๓๙. ต  คณฺเหยฺย  ยทปณฺณก.

239. taṃ gaṇheyya yadapaṇṇakaṃ.

สิ่งใดไม่ผิด  พึงถือเอาสิ่งนั้น.

Do whatever is right.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๑. 27/1. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

๒๔๐. สมฺมุขา  ยาทิส  จิณฺณ    ปรมฺมุขาปิ  ตาทิส.

240. sammukhā yādisaṃ ciṇṇaṃ parammukhāpi  tādisaṃ.

ต่อหน้าประพฤติเช่นใด  ถึงลับหลังก็ให้ประพฤติเช่นนั้น.

Let a man have an evenness of behavior, both in public and in private.

ส.  ส. sa.  sa.

๒๔๑. อปฺปโต  โน  จ  อุลฺลเป.

241. appato no ca  ullape.

เมื่อยังไม่ถึง  ไม่ควรพูดอวด.

Never boast of what has not been attained.

ส.  ส. sa.  sa.

๒๔๒. สนาถา  วิหรถ  มา  อนาถา.

242. sanāthā viharatha mā  anāthā

ท่านทั้งหลายจงมีที่พึ่งอยู่เถิด  อย่าไม่มีที่พึ่งอยู่เลย.

Find a refuge for your mind.Never live a reckless life without (mental) refuge.

นัย.  องฺ.  ทสกฺ  ๒๔/๒๕. 24/25.naัya.  aṅ.  dasak

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 40

๒๔๓. นาญฺ  นิสฺสาย  ชีเวยฺย.

243. nāññaṃ nissāya jīveyya.

ไม่ควรอาศัยผู้อื่นเป็นอยู่.

Don’t live on other’s income or labour.

 ขุ.  อุ.  ๒๕/๑๗๙. 25/179.khu.  u.

๒๔๔. อาโรคฺยมิจฺเฉ  ปรมญฺจ  ลาภ.

244. ārogyamicche paramañca lābhaṃ.

พึงปรารถนาความไม่มีโรคซึ่งเป็นลาภอย่างยิ่ง.

Hope for health which is the greatest wealth.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๒๗. 27/27khu.  jā.  eka.  .

๒๔๕. อตีต  นานฺวาคเมยฺย.

245. atītaṃ nānvāgameyya.

ไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงแล้ว.

Don’t brood over the past.

ม.  อุป.  ๑๔/๓๔๘. 14/348.ma.  upa.

๒๔๖. นปฺปฏิกงฺเข  อนาคต.

246. nappaṭikaṅkhe anāgataṃ.

ไม่ควรหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง.

Don’t worry about the future.

ม.  อุป.  ๑๔/๓๔๘. 14/348.ma.  upa.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 41

๑๓.  ปัญญาวรรค  คือ  หมวดปัญญา

13.Paññāvagga- Wisdom or Knowledge.

๒๔๗. นตฺถิ  ปญฺา สมา  อาภา.

247. natthi paññā samā ābhā

แสงสว่างเสมอด้วยปัญญา  ไม่มี.

Never is there a light (as bright) as wisdom.

ส.  ส.  ๑๕/๙15/9.. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๒๔๘. ปญฺา  โลกสฺมิ  ปชฺโชโต.

248. paññā lokasmi pajjoto.

ปัญญาเป็นแสงสว่างในโลก.

Wisdom is the brightest light.

ส.  ส.  ๑๕/๖๑. 15/61.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๒๔๙. โยคาเว  ชายตี  ภูริ.

249. yogā ve jāyatī  bhūri.

ปัญญาย่อมเกิดเพราะความประกอบ.

Wisdom is the outcome of patience.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๒. 25/52.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๒๕๐. อโยคา  ภูริสงฺขโย.

250. ayogā bhūrisaṅkhayo.

ความสิ้นปัญญาย่อมเกิดเพราะความไม่ประกอบ.

Wisdom declines because of negligence.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๒. 25/52.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๒๕๑. สุโข  ปญฺาปฏิลาโภ.

  1. sukho paññāpaṭilābho.

ความได้ปัญญา  ให้เกิดสุข.

Wisdom brings happiness.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๙. 25/59 Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  

๒๕๒. ปญฺา  นราน  รตน.

  1. paññā narānaṃ ratanaṃ.

ปัญญาเป็นรัตนะของนรชน.

Wisdom is the brightest gem.

ส.  ส.  ๑๕/๕๐15/50.. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 42

๒๕๓. ปญฺาว  ธเนน  เสยฺโย.

  1. paññāva dhanena seyyo.

ปัญญาเทียวประเสริฐกว่าทรัพย์.

Wisdom is higher than wealth.

นัย-  ม.  ม.  ๑๓/๔๑๓.  13/413.  นัย-  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๗๙. 26/379. Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi naัya-  khu.  thera.  

๒๕๔. นตฺถิ  ฌาน  อปญฺสฺส.

  1. natthi jhānaṃ apaññassa.

ความพินิจไม่มีแก่คนไร้ปัญญา.

A fool can never practise any meditation.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๕. 25/65.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 372

๒๕๕. ปญฺา  นตฺถิ  อฌายโต.

  1. paññā natthi ajhāyato.

ปัญญาไม่มีแก่ผู้ไม่พินิจ.

Meditation is not the practice of a fool.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๕. 25/65.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  280

  1. paññā cenaṃ pasāsati

A man is ruled over by his own wisdom.

25/65.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 

๒๕๗. ปญฺาย  มคฺค  อลโส  น  วินฺทติ.

  1. paññāya maggaṃ alaso na  vindati.

คนเกียจคร้านย่อมไม่พบทางด้วยปัญญา.

A lazy person never finds out the path which can be sought out only by wisdom.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๒. 25/52.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  

๒๕๘. สุสฺสูส  ลภเต  ปญฺ    อปฺปมตฺโต  วิจกฺขโณ.

  1. sussūsaṃ labhate paññaṃ appamatto vicakkhaṇo.

ผู้ไม่ประมาท  พินิจพิจารณา  ตั้งใจฟัง  ย่อมได้ปัญญา.

To listen attentively is the cause of wisdom.

 ส.  ส.  ๑๕/๓๑๖.15/316.    ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๖๑. 25/361. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷikhu.  su. 

๒๕๙.  ปญฺายตฺถ  วิสฺสติ.

  1. paññāyatthaṃ vissati.

คนย่อมเห็นเนื้อความด้วยปัญญา.

A person can know the meaning (of Dhamma) because of his wisdom.

องฺ.  สตฺตก.  ๒๓/๓. aṅ.  sattaka.  23/3.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 43

๒๖๐. ปญฺาย  ปริสุชฺฌติ.

  1. paññāya parisujjhati.

คนย่อมบริสุทธิ์ด้วยปัญญา.

Wisdom purifies.

ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๖๑. 25/361Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi ;Añña / Sihaḷa-gantha-saṅgaho / Milidaṭīkā

๒๖๑. ปญฺา  หิ  เสฏฺา  กุสลา  วทนฺติ.

  1. paññā hi seṭṭhā  kusalā  vadanti.

คนฉลาดกล่าวว่าปัญญาแล  ประเสริฐสุด.

To the wise wisdom is excellent.

ขุ.  ชา.  สตฺตก.  ๒๗/๕๔๑. 27/541 Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2. ;Añña / Nīti-gantha-saṅgaho / Naradakkhadīpanī

๒๖๒. ปญฺาชิวี ชีวิตมาหุ  เสฏฺ.

  1. ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭhaṃ

ปราชญ์กล่าวชีวิตของผู้เป็นอยู่ด้วยปัญญาว่า  ประเสริฐสุด.

A  life guided by wisdom is an excellent one.

ส.  ส.  ๑๕/๕๘15/58, ๓๑๕.  315.  ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๖๐. 25/360.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi, khu.  su. 

๒๖๓. เอโก ว  เสยฺโย  ปุริโส  สปญฺโ  โย  ภาสิตสฺส  วิชานาติ  อตฺถิ.

  1. Ekova seyyo puriso sapañño, yo bhāsitassa vijānāti atthanti..

ผู้มีปัญญารู้เนื้อความแห่งภาษิตคนเดียวเท่านั้น  ประเสริฐกว่า.

A wise man who understands the meaning of the Dhamma is better

(than many others who don’t understand).

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๒. 27/32. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1  

๒๖๔. พหูน  วต  อตฺถาย    สปฺปญฺโ  ฆรมาวส.

  1. bahūnaṃ vata atthāya sappañño gharamāvasaṃ

ผู้มีปัญญาอยู่ครองเรือน  เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่คนมาก.

A layman equipped with wisdom lives for the welfare of others.

 องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๒๔๙. 23/249.Aṅguttaranikāya / Aṭṭhakādinipātapāḷi

๒๖๕. สากจฺฉาย  ปญฺา  เวทิตพฺพา.

  1. sākacchāya paññā veditabbā.

ปัญญาพึงรู้ได้ด้วยการสนทนา.

Wisdom can be seen(known) with discussion.

นัย.  ขุ.  อุ.  ๒๕/๑๗๘. 25/178 Khuddakanikāya / Udānapāḷi ;Aṅguttaranikāya / Catukkanipātapāḷi ;Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 44

๒๖๖. ตถตฺตาน  นิเวเสยฺย    ยถา  ภูริ  ปวฑฺฒติ.

  1. Tathāttānaṃ niveseyya, yathā bhūri pavaḍḍhati..

ปัญญาย่อมเจริญด้วยประการใด  ควรตั้งตนไว้ด้วย ประการนั้น.

Try to behave in such a way as will lead to the development of Wisdom.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๒. 25/52.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #282 

๒๖๗. ปญฺ  นปฺปมชฺเชยฺย.

  1. paññaṃ nappamajjeyya.

ไม่ควรประมาทปัญญา.

Don’t under-estimate wisdom.

ม.  อุป.  ๑๔/๔๓๖. 14/436. Majjhimanikāya / Uparipaṇṇāsapāḷi

๑๔.  ปมาทวรรค  คือ  หมวดประมาท

  1. Pamādavagga-Carelessness.

๒๖๘. ปมาโท  มจฺจุโน  ปท.

  1. pamādo maccuno padaṃ.

ความประมาท  เป็นทางแห่งความตาย.

To be absorbed in worldly pleasures (i.e. lack of earnestness) leads to death.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๘.  25/18.  ขุ.  ชา.  ตึส.  ๒๗/๕๒๔. 27/524.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 21 khu.  jā.  tiṁsa.  Khuddakanikāya / Nettippakaraṇapāḷi Khuddakanikāya / Peṭakopadesapāḷi

๒๖๙. ปมาโท  รกฺขโต  มล.

  1. pamādo rakkhato malaṃ.

ความประมาท  เป็นมลทินของผู้รักษา.

Lack of earnestness (i.e.  to be absorbed in sensual pleasures) is a stain for those who want to safeguard their virtue.

องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๑๙๘.  23/198.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๗. 25/47. Aṅguttaranikāya / Aṭṭhakādinipātapāḷi Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #241

๒๗๐. ปมาโท  ครหิโต  สทา.

  1. pamādo garahito sadā.

ความประมาท  บัณฑิตติเตียนทุกเมื่อ.

Lack of earnestness is unanimously blamed by the Wise.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๙. 25/19.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  30

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 45

๒๗๑. ปมาทมนุยุญฺชนฺติ    พาลา  ทุมฺเมธิโน  ชนา.

  1. pamādamanuyuñjanti bālā dummedhino  janā.

คนพาลมีปัญญาทราม  ย่อมประกอบแต่ความประมาท.

A fool is always absorbed in worldly pleasures.

ม.  ม.  ๑๓/๔๘๘.  13/488.  ส.  ส. ๑๕/๓๖. 15/36. ขุ.ธ.  ๒๕/๑๘.25/18. Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi.  Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  26 Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi

๒๗๒. เต  ทีฆรตฺต  โสจนฺติ    เย  ปมชฺชนฺติ  มาณวา.

  1. te dīgharattaṃ socanti ; ye pamajjanti  māṇavā.

คนประมาท  ย่อมเศร้าโศกสิ้นกาลนาน.

He who is absorbed in worldly pleasures usually has to suffer a long period of remorse.

นัย-ม.  อุป.  ๑๔/๓๔๖.  14/346.naัya- Majjhimanikāya / Uparipaṇṇāsapāḷi. 

๒๗๓. เย  ปมตฺตา  ยถา  มตา.

  1. ye pamattā yathā  matā.

ผู้ประมาทแล้ว  เหมือนคนตายแล้ว.

He who is absorbed in wordly pleasures is like a dead man.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๘.  25/18.  ขุ.  ชา.  ตึส.  ๒๗/๕๒๔. 27/524.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 21  Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 tiṁsa. 

๒๗๔. มา  ปมาทมนุยุญฺเชถ.

  1. mā pamādamanuyuñjetha.

อย่ามัวประกอบความประมาท.

Don’t be absorbed in worldly pleasures.

ม.  ม.  ๑๓/๔๘๘.  13/488.  ส.  ส. ๑๕/๓๖.  15/36.   ขุ.  ธ.  ๒๕/๑๘. 25/18. Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi ;Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi;Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 27 Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi 

๒๗๕. ปมาเทน  น  สวเส.

  1. pamādena na saṃvase.

ไม่ควรสมคบด้วยความประมาท.

Don’t be associated with the influences which will make a person absorb in worldly pleasures.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๗.  25/37.  ขุ.  สุ.  ๒๕/๕๑๘.  25/518.  ขุ.  มหา.  ๒๙/๕๑๕. 29/515. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 167  Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi; Khuddakanikāya / Mahāniddesapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 46

๑๕.  ปาปวรรค  คือ  หมวดบาป

  1. Pāpavagga-Sinful or Evil

๒๗๖. มาลา  เว  ปาปกา  ธมฺมา    อสฺมึ  โลเก  ปรมฺหิ  จ.

  1. Malā ve pāpakā dhammā, asmiṃ loke paramhi ca;.

บาปธรรมเป็นมลทินแท้  ทั้งในโลกนี้  ทั้งในโลกอื่น.

Evil stains a man both in his present life and also in the hereafter.

องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๑๙๘.  23/198.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๗. 25/47.aṅ.  aṭṭhaka. 

Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   242,410

๒๗๗. ทุกฺโข  ปาปสฺส  อุจฺจโย.

  1. dukkho pāpassa uccayo.

ความสั่งสมบาป  นำทุกข์มาให้.

Suffering is the outcome of accumulated evil.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๐. 25/30.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 117

๒๗๘. ปาปาน  อกรณ  สุข.

  1. pāpānaṃ akaraṇaṃ sukhaṃ.

การไม่ทำบาป  นำสุขมาให้.

Happiness is the outcome of the avoidance of evil.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๙. 25/59.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 333

๒๗๙. ปาป  ปาเปน  สุกร.

  1. pāpaṃ pāpena sukaraṃ.

ความชั่วอันคนชั่วทำง่าย.

It’s easy for an evil person to do evil.

วิ.  จุล.  ๗/๑๙๕.  7/195ขุ.  อุ.  ๒๕/๑๖๘. 25/168. Vinayapiṭaka / Cūḷavaggapāḷi.  khu.  u. ; Khuddakanikāya / Udānapāḷi 48

๒๘๐. ปาเป  น  รมตี  สุจิ.

  1. pāpe na ramatī  suci.

คนสะอาดไม่ยินดีในความชั่ว.

A man who has had himself cleansed will never enjoy in doing Evil.

วิ.  มหา.  ๕/๓๔. 5/34.   ขุ.  อุ.  ๒๕/๑๖๖. 25/166.vi.  mahā; Khuddakanikāya(aṭṭhakathā) / Udāna-aṭṭhakathā 

๒๘๑. สกมฺมุนา  หญฺติ  ปาปธมฺโม.

  1. sakammunā haññati pāpadhammo.

คนมีสันดานชั่ว  ย่อมลำบากเพราะกรรมของตน.

An evil person gets himself in trouble because of his own evil deeds.

ม.  ม.  ๑๓๔๑๓. 13/413. ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๗๙. 26/379. Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi. ; Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi 

                              นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 47

๒๘๒. ตปสา  ปชหนฺติ  ปาปกมฺม.

  1. tapasā pajahanti pāpakammaṃ.

สาธุชนย่อมละบาปกรรมด้วยตปะ.

A devout person gets rid of his evil by self-devotion.

ขุ.  ชา.  อฏฺก.  ๒๗/๒๔๕. 27/245 Jātaka-aṭṭhakathā-3.; Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 .

๒๘๓. ปาปานิ  กมฺมานิ  กโรนฺติ  โมหา.

  1. pāpāni kammāni karonti  mohā.

คนมักทำบาปกรรมเพราะความหลง.

People commit a sin because of their own ignorance.

ม.  ม.  ๑๓/๔๑๓.  13/413.  ขุ.  ชา.  ปกิณฺณก.  ๒๗/๓๘๐. 27/380 Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi

Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 pakiṇṇaka.

๒๘๔. นฺตถิ  ปาป  อกุพฺพโต.

  1. natthi pāpaṃ akubbato.

บาปไม่มีแก่ผู้ไม่ทำ.

Never does evil befall one who does not do it.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๑. 25/31.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  124

๒๘๕. ธมฺม  เม  ภณมานสฺส    น  ปาปมุปลิมฺปติ.

  1. dhammaṃ me bhaṇamānassa na  pāpamupalimpati.

เมื่อเรากล่าวธรรมอยู่  บาปย่อมไม่แปดเปื้อน.

While discussing the Dhamma, there is no stain of evil.

ขุ.  ชา.  สตฺตก  ๒๗/๒๒๔. 27/224. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 78,80

๒๘๖. นตฺถิ  อการิย  ปาป    มุสาวาทิสฺส  ชนฺตุโน.

  1. natthi akāriyaṃ pāpaṃ ; musāvādissa  jantuno.

คนมักพูดมุสา  จะไม่พึงทำความชั่ว  ย่อมไม่มี.

Never will a liar hesitate to do evil.

นัย.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๘.  25/38.  นัย.  ขุ.  อิติ.  ๒๕/๒๔๓. 25/243.naัya.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  176 PTS  naัya.  khu.  iti. 

๒๘๗. ปาปานิ  ปริวชฺชเย.

  1. pāpāni parivajjaye.

พึงละเว้นบาปทั้งหลาย.

Avoid all evils.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๑. 25/31.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS Aṅguttaranikāya / Pañcakanipātapāḷi; Khuddakanikāya / Nettippakaraṇapāḷi 

๒๘๘. น  ฆาสเหตุปิ  กเรยฺย  ปาป.

  1. na ghāsahetūpi karoma pāpaṃ.

ไม่ควรทำบาปเพราะเห็นแก่กิน.

Don’t commit a sin for the sake of food.

นัย-  ขุ.  ชา.  นวก.  ๒๗/๒๖๒. 27/262. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 9. Navakanipāto 72

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 48

๑๖.  ปุคคลวรรค  คือ  หมวดบุคคล

  1. Puggalavagga –An individual or person.

๒๘๙. สาธุ  โข  ปณฺฑิโต  นาม.

  1. sādhu kho paṇḍito  nāma.

ชื่อว่าบัณฑิตย่อมทำประโยชน์ให้สำเร็จได้แล.

A wise man is helpful in all places.

อ.  ส.  ๑๕/๓๐๙.  15/309.  ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๒. 27/32. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1. 

๒๙๐. ปณฺฑิโต  สีลสมฺปนฺโน    ชล  อคฺคีว  ภาสติ.

  1. paṇḍito sīlasampanno jalaṃ aggīva  bhāsati.

บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยศีล  ย่อมรุ่งเรืองเหมือนไฟสว่าง.

A wise man equipped with morality shines like a blazing fire.

ที.  ปาฏิ.  ๑๑/๒๐๒. 11/202. Dīghanikāya / Pāthikavaggapāḷi

๒๙๑. อนตฺถ  ปริวชฺเชติ    อตฺถ  คณฺหาติ  ปณฺฑิโต.

  1. anatthaṃ parivajjeti atthaṃ  gaṇhāti  paṇḍito.

บัณฑิตย่อมเว้นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์  ถือเอาแต่สิ่งที่เป็น ประโยชน์.

A wise man avoids what is shameful and accepts what is beneficial.

องฺ.  จตุกฺก.  ๒๑/๕๙. 21/59. Aṅguttaranikāya / Catukkanipātapāḷi

๒๙๒. อินฺทฺริยานิ  รกฺขนิติ  ปณฺฑิตา.

  1. indriyāni rakkhaniti paṇḍitā.

บัณฑิตย่อมรักษาอินทรีย์.

A wise man carefully guards his senses.

ที.  มหา.  ๑๐/๒๘๘.  10/288.  ส.  ส.  ๑๕/๓๗.15/37. dī.  mahā.  Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๒๙๓. น  อุจฺจาวจ  ปณฺฑิตา  ทสฺสยนฺติ.

  1. na uccāvacaṃ paṇḍitā dassayanti.

บัณฑิตย่อมไม่แสดงอาการขึ้นลง.

A wise man does not betray himself of his emotions.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๖. 25/26.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  

๒๙๔. นิชฺฌตฺติพลา  ปณฺฑิตา.

  1. nijjhattibalā paṇḍitā.

บัณฑิตมีความไม่เพ่งโทษเป็นกำลัง.

A wise man is not a fault finder.

องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๒๒๗. 23/227. Aṅguttaranikāya / Aṭṭhakādinipātapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 49

๒๙๕. ทุลฺลโภ  ปุริสาชญฺโ.

  1. dullabho purisājañño.

บุรุษอาชาไนย  หาได้ยาก.

It’s difficult to find a great man.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๑.25/41.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS 

๒๙๖. ทุลฺลโภ  องฺคสมฺปนฺโน.

  1. dullabho aṅgasampanno.

ผู้ถึงพร้อมด้วยองคคุณ  หาได้ยาก.

It’s difficult to find a perfect man.

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๘๕. 27/85. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

๒๙๗. ทนฺโต  เสฏฺโ  มนุสฺเสสุ.

  1. danto seṭṭho manussesu.

ในหมู่มนุษย์  ผู้ฝึกตนแล้วเป็นผู้ประเสริฐสุด.

He who has trained himself is the best of mankind.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๗.  25/57.  ขุ.  มหา.  ๒๙/๒๙๑.  29/291.  ขุ.  จู.  ๓๐/๗๔. 30/74 Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS   Khuddakanikāya / Mahāniddesapāḷi Khuddakanikāya / Cūḷaniddesapāḷi. 

๒๙๘. มหาการุณิโก  นาโถ.

  1. mahākāruṇiko nātho.

ท่านผู้เป็นที่พึ่ง  ประกอบด้วยกรุณาใหญ่.

The Buddha, the world’s refuge, is the All-Compassionate One.

Khuddakanikāya / Apadānapāḷi-2; Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / Theragāthā-aṭṭhakathā-1

๒๙๙. กุสโล  จ  ชหาติ  ปาปก.

  1. kusalo ca jahāti  pāpakaṃ.

คนฉลาด  ย่อมละบาป.

A wise man gets rid of his evil.

ที.  มหา.  ๑๐/๑๕๙.  10/159.  ขุ.  อุ.  ๒๕/๒๑๕. 25/215. Dīghanikāya / Mahāvaggapāḷi ;Khuddakanikāya / Udānapāḷi ;Khuddakanikāya / Peṭakopadesapāḷi

๓๐๐. นย  นยติ  เมธาวี.

  1. nayaṃ nayati medhāvī.

คนมีปัญญา  ย่อมแนะนำทางที่ควรแนะนำ.

A wise man’s instruction is instructive.

ขุ.  ชา.  เตรส.  ๒๗/๓๕๕. 27/355. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

๓๐๑. อธุราย  น  ยุญฺชติ.

  1. adhurāyaṃ na yuñjati.

คนมีปัญญา  ย่อมไม่ประกอบในทางอันไม่ใช่ธุระ.

A wise man does not do what ought not to be done.

ขุ.  ชา.  เตรส.  ๒๗/๓๕๕. 27/355.Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 50

๓๐๒. ธีโร  โภเค  อธิคมฺม    สงฺคณฺหาติ  จ  าตเก.

  1. Dhīro bhoge adhigamma, saṅgaṇhāti ca ñātake

ปราชญ์ได้โภคทรัพย์แล้ว  ย่อมสงเคราะห์ญาติ.

A Wise man, having obtained wealth,

never neglects his relatives.

ขุ.  ชา.  ฉกฺก.  ๒๗/๒๐๕.  27/205.  khu.  jā.  chakka.

๓๐๓. ธีโร  จ  พลวา  สาธุ    ยูถสฺส  ปริหารโก.

  1. dhīro ca balavā  sādhu    yūthassa  parihārako.

ปราชญ์มีกำลังบริหารหมู่  ให้ประโยชน์สำเร็จ.

A Wise man,who is chief of a group can mange its affairs.

ขุ.  ชา.  .สตฺตก.  ๒๗/๒๒๑. 27/221.khu.  jā.  sattaka.

๓๐๔. น  กามกามา  ลปยนฺติ  สนฺโต.

  1. na kāmakāmā lapayanti  santo.

สัตบุรุษไม่ปราศรัยเพราะใคร่กาม.

The words of the virtuous do not concern sensual pleasures.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๖. 25/26.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๓๐๕. สนฺโต  น  เต  เย  น  วทนฺติ  ธมฺม.

  1. santo na te  ye  na  vadanti  dhammaṃ.

ผู้ใดไม่พูดเป็นธรรม  ผู้นั้นไม่ใช่สัตบุรุษ.

Whoever does not speak according to the Dhamma is not a virtuous one.

ส.  ส.  ๑๕/๒๗๐. 15/270Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.

๓๐๖. สนฺโต  สตฺตหิเต  รตา.

  1. santo sattahite ratā.

สัตบุรุษยินดีในการเกื้อกูลสัตว์.

The virtuous always take delight in helping other sentient beings.

ชาตกฏฺกถา  ๑/๒๓๐. 1/230.jātakaṭṭha kathā

๓๐๗. ทูเร  สนฺโต  ปกาเสนฺติ    หิมวนฺโตว  ปพฺพโต.

  1. dūre santo pakāsenti    himavantova  pabbato.

 สัตบุรุษย่อมปรากฏในที่ไกล  เหมือนภูเขาหิมพานต์.

The virtuous are known (respected) far and wide.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๕. 25/55.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๓๐๘. สนฺโต  สคฺคปรายนา.

  1. santo saggaparāyanā.

สัตบุรุษ  มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า.

The virtuous are destined to a birth in the realm of Bliss.

ส.  ส.  ๑๕/๒๗. 15/27 ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๖๔. 27/64.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  khu.  jā.  duka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 51

๓๐๙. สพฺพา  ทิสา  สปฺปุริโส  ปวายติ.

  1. sabbā disā sappuriso  pavāyati.

สัตบุรุษ  ย่อมขจรไปทั่วทุกทิศ.

The virtuous are worshipped everywhere.

องฺ.  ติก.  ๒๐/๒๙๑.  20/291.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๒. 25/22.aṅ.  tika.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๓๑๐. อุปสนฺโต  สุข  เสติ.

  1. upasanto sukhaṃ seti.

ผู้สงบระงับ  ย่อมอยู่เป็นสุข.

He who has calmed his (restless ) mind lives a happy life.

วิ.  จุล.  ๗/๑๐๖.  7/106.  ส.  ส.  ๑๕/๓๑๒. 15/312 องฺ.  ติก.  ๒๐/๑๗๕. 20/175. vi.  cula.  Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  aṅ.  tika.

๓๑๑. สตญฺจ  คนฺโธ  ปฏิวาตเมติ.

  1. satañca gandho paṭivātameti.

กลิ่นของสัตบุรุษ  ย่อมไปทวนลมได้.

The flavor (fame) of the virtuous spreads even against the wind.

องฺ.  ติก.  ๒๐/๒๙๑.  20/291.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๒.25/22.aṅ.  tika.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๓๑๒. อนุปาทา  วิมุจฺจนฺติ.

  1. anupādā vimuccanti.

สาธุชนย่อมหลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่น.

The virtuous are released (from all sufferings) because of their detachment

ม.  อุป.  ๑๔/๓๔๖.  14/346.  องฺ.  ติก.  ๒๐/๑๘๐. 20/180.ma.  upa.  aṅ.  tika.

๓๑๓. โย  พาโล  มญฺติ  พาลย    ปณฺฑิโต  วาปิ  เตน  โส.

  1. yo bālo maññati  bālayaṃ   paṇḍito  vāpi  tena  so.

คนโง่รู้สึกว่าตนโง่  จะเป็นผู้ฉลาดเพราะเหตุนั้นได้บ้าง.

A fool who knows he is a fool is, in a way, not a fool.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๓. 25/23.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๓๑๔. น  สาธุ  พลวา  พาโล    ยูถสฺส  ปริหารโก.

  1. na sādhu balavā  bālo    yūthassa  parihārako.

คนโง่มีกำลังบริหารหมู่  ไม่สำเร็จประโยชน์.

A fool who is  chief of a group cannot mange its affairs.

ขุ.  ชา.  สตฺตก.  ๒๗/๒๒๑. 27/221.khu.  jā.  sattaka.

๓๑๕. พาโล  อปริณายโก.

  1. bālo apariṇāyako.

คนโง่  ไม่ควรเป็นผู้นำ.

A fool is not fit to be the leader.

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๘๙. 27/89 khu.  jā.  duka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 52

๓๑๖. อุชฺฌตฺติพลา  พาลา.

  1. ujjhattibalā bālā.

คนโง่  มีความเพ่งโทษเป็นกำลัง.

A fool  is always a fault-finder.

องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๒๒๗. 23/227.aṅ.  aṭṭhaka.

๓๑๗. อสนฺเตตฺถ  น  ทิสฺสนฺติ    รตฺตึ  ขิตฺตา  ยถา  สรา.

  1. asantettha na dissanti    [rattiṃ  khittā  yathā  sarā.]

อสัตบุรุษ  แม้นั่งอยู่ในที่นี้เองก็ไม่ปรากฏ  เหมือนลูกศรที่ยิงไปกลางคืน.

A fool is not known (respected) even in this place.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๕. 25/55.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๓๑๘. อสนฺโต  นิรย  ยนฺติ.

  1. asanto nirayaṃ yanti.

อสัตบุรุษ  ย่อมไปนรก.

The vicious go to hell.

ส.  ส.  ๑๕/๒๗.  15/27.  ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๖๔. 27/64.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷikhu.  jā.  duka.

๓๑๙. อนย  นยติ  ทุมฺเมโธ.

  1. anayaṃ nayati dummedho.

คนมีปัญญาทราม  ย่อมแนะนำทางที่ไม่ควรแนะนำ.

A fool’s instruction is destructive.

ขุ.  ชา.  เตรส.  ๒๗/๓๕๕. 27/355.khu.  jā.  terasa.

๓๒๐. อธุราย  นิยุญฺชติ.

  1. adhurāyaṃ niyuñjati.

คนมีปัญญาทราม  ย่อมประกอบในทางอันไม่ใช่ธุระ.

A fool always does what ought not to be done.

ขุ.  ชา.  เตรส.  ๒๗/๓๕๕. 27/355.khu.  jā.  terasa.

๓๒๑. หาเปติ  อตฺถ  ทุมฺเมโธ.

  1. hāpeti atthaṃ dummedho.

คนมีปัญญาทราม  ย่อมพร่าประโยชน์เสีย.

A fool destroys all the benefits.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๑๕. 27/15.khu.  jā.  eka.

๓๒๒. ทุพฺภึ  กโรติ  ทุมฺเมโธ.

  1. dubbhiṃ karoti dummedho.

คนมีปัญญาทราม  ย่อมทำความประทุษร้าย.

A fool always acts maliciously.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๙๑. 27/291.khu.  jā.  dasaka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 53

๓๒๓. โจรา  โลกสฺมิมพฺพุทา.

  1. corā lokasmimabbudā.

พวกโจร  เป็นเสนียดในโลก.

Robbers play a destructive part.

ส.  ส.  ๑๕/๖๐. 15/60.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๓๒๔. สุวิชาโน  ภว  โหติ.

  1. suvijāno bhavaṃ hoti.

ผู้รู้ดี  เป็นผู้เจริญ.

A well-educated person always makes his progress.

ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๔๖. 25/346.khu.  su.

๓๒๕. ทุวิชาโน  ปราภโว.

  1. duvijāno parābhavo.

ผู้รู้ชั่ว  เป็นผู้เสื่อม.

A ill-educated person brings destruction upon himself.

ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๔๖. 25/346.khu.  su.

๓๒๖. ธมฺมกาโม  ภว  โหติ.

  1. dhammakāmo bhavaṃ hoti.

ผู้ชอบธรรม  เป็นผู้เจริญ.

He who takes delights in the Dhamma is progressing steadily.

ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๔๖. 25/346.khu.  su.

๓๒๗. ธมฺมเทสฺสี  ปราภโว.

  1. dhammadessī parābhavo.

ผู้ชังธรรม  เป็นผู้เสื่อม.

He who shuns the Dhamma cannot make any progress.

ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๔๖. 25/346. khu.  su.

๓๒๘. สกฺกตฺวา  สกฺกโต  โหติ.

  1. sakkatvā sakkato hoti.

ผู้ทำสักการะ  ย่อมได้รับสักการะ.

He who gives is always given.

ขุ.  ชา.  มหา.  ๒๘/๑๕๔. 28/154.khu.  jā.  mahā.

๓๒๙. ครุ  โหติ  สคารโว.

  1. garu hoti sagāravo.

ผู้เคารพ  ย่อมมีผู้เคารพ.

He who pays his respect is always respected.

ขุ.  ชา.  มหา.  ๒๘/๑๕๔. 28/154.khu.  jā.  mahā.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 54

๓๓๐. ปูชโก  ลภเต  ปูช.

  1. pūjako labhate pūjaṃ.

 ผู้บูชา  ย่อมได้รับบูชา.

He who worships is always worshipped.

ขุ.  ชา.  มหา.  ๒๘/๑๕๔. 28/154.khu.  jā.  mahā.

๓๓๑. วนฺทโก  ปฏิวนฺทน.

  1. vandako paṭivandanaṃ.

ผู้ไหว้  ย่อมได้รับไหว้ตอบ.

He who greets is always greeted.

ขุ.  ชา.  มหา.  ๒๘/๑๕๔. 28/154.khu.  jā.  mahā.

๓๓๒. ปฏิสงฺขานพลา  พหุสฺสุตา.

  1. paṭisaṅkhānabalā bahussutā.

ผู้ฟังมาก  ต้องพิจารณาเป็นสำคัญ.

Experience comes from careful judgement.

องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๒๒๗. 23/227.aṅ.  aṭṭhaka.

๓๓๓. สาธุ  สมฺพหุลา  าตี.

  1. sādhu sambahulā ñātī.

มีญาติมาก ๆ ยังประโยชน์ให้สำเร็จ.

To have may relatives is helpful.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๒๓. 27/23.khu.  jā.  eka.

๓๓๔. วิสฺสาสปรมา  าตี.

  1. vissāsaparamā ñātī.

ความคุ้นเคย  เป็นญาติอย่างยิ่ง.

Intimacy is the greatest relationship.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. 25/42.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

๓๓๕. เนกาสี  ลภเต  สุข.

  1. nekāsī labhate sukhaṃ.

ผู้กินคนเดียว  ไม่ได้ความสุข.

He who eats alone does not find happiness.

ขุ.  ชา.  ทฺวาทส.  ๒๗/๓๓๓. 27/333.khu.  jā.  dvādasa.

๓๓๖. นตฺถิ  โลเก  อนินฺทิโต.

  1. natthi loke anindito.

คนไม่ถูกนินทา  ไม่มีในโลก.

Never is there a person who is not blamed..

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๕. 25/45.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 55

๓๓๗. ปริภูโต  มุทุ  โหติ.

  1. paribhūto mudu hoti.

คนอ่อนแอ  ก็ถูกเขาดูหมิ่น.

A weak person is usually despised.

ขุ.  ชา.  ทฺวาทส.  ๒๗/๓๓๙. 27/339. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 dvādasa.

๓๓๘. อติติกฺโข  จ  เวรวา.

  1. atitikkho ca veravā.

คนแข็งกระด้าง  ก็มีเวร.

A harsh person usually brings hatred upon himself.

ขุ.  ชา.  ทฺวาทส.  ๒๒/๓๓๙. 22/339. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 dvādasa.

๓๓๙. พหุมฺปิ  รตฺโต  ภาเสยฺย.

  1. bahumpi ratto bhāseyya.

คนรักแล้ว  มักพูดมาก.

Those who are in love usually exaggerate.

ขุ.  ชา.  ทฺวาทส.  ๒๗/๓๓๙. 27/339. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 dvādasa.

๓๔๐. ทุฏฺโปิ  พหุ  ภาสยิ.

  1. duṭṭhopi bahu bhāsayi.

คนโกรธแล้ว  มักพูดมาก.

Those who are in anger usually exaggerate.

ขุ.  ชา.  ทฺวาทส.  ๒๗/๓๓๙. 27/339. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 dvādasa.

๓๔๑. อนุปาเยน  โย  อตฺถ    อิจฺฉติ  โส  วิหญฺติ.

  1. anupāyena yo atthaṃ    icchati  so  vihaññati.

ผู้มุ่งประโยชน์โดยไร้อุบาย  ย่อมลำบาก.

๓๔๒. น  อุชุภูตา  วิตถ  ภณนฺติ.

He is always beset with difficulties who does his work without resort to an expedient or a strategy.

Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 Vedabbajātakaṃ

  1. na ujubhūtā vitathaṃ bhaṇanti.

คนตรง  ไม่พูดคลาดความจริง.

An honest person does not make a false statement.

ขุ.  ชา.  จตุกฺก.  ๒๗/๑๒๘. 27/128.khu.  jā.  catukka.

๓๔๓. ยถาวาที  ตถาการี.

  1. yathāvādī tathākārī.

พูดอย่างใด  พึงทำอย่างนั้น.

A truthful person does what he says.

ที. มหา. ๑๐/๒๕๕. 10/255. ขุ. สุ. ๒๕/๓๙๔. 25/394. ขุ. เถร. ๒๖/๔๔๑. 26/441. ขุ. ชา. จตุตฺก. ๒๗/๑๔๖. 27/146. Dīghanikāya / Mahāvaggapāḷi. Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi. khu. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1. catutka. Aṅguttaranikāya / Catukkanipātapāḷi; Khuddakanikāya / Itivuttakapāḷi; Dīghanikāya / Pāthikavaggapāḷi Khuddakanikāya / Cūḷaniddesapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 56

๓๔๔. หิรินิเสโธ  ปุริโส    โกจิ  โลกสฺมิ  วิชฺชติ.

  1. Hirīnisedho puriso, koci lokasmi vijjati.

มีบางคนในโลกที่ยับยั้งด้วยความอาย.

Very few people can restrain themselves through their own shame of sin.

ส.  ส.  ๑๕/๑๑.  15/11.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๔. 25/34.Saṃyuttanikāya / SagāthāvaggapāḷiKhuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #143

๓๔๕. กวิ  คาถานมาสโย.

  1. kavi gāthānamāsayo.

กวีเป็นที่อาศัยแห่งคาถาทั้งหลาย.

Poets are the source of poetry.

ส.  ส.  ๑๕/๕๒. 15/52.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๓๔๖. พฺรหฺมาติ  มาตาปิตโร.

  1. brahmāti mātāpitaro.

มารดาบิดา  ท่านว่าเป็นพรหม  (ของบุตร).

Parents are the children’s incarnated god.

องฺ.  ติก.  ๒๐/๑๖๘.  20/168.  องฺ.  จตุกฺก.  ๒๑/๙๒.  21/92.  ขุ.  อิติ.  ๒๕/๓๑๔. 25/314. Aṅguttaranikāya / Tikanipātapāḷi; Aṅguttaranikāya / Catukkanipātapāḷi ‘Khuddakanikāya / Itivuttakapāḷi; Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2

๓๔๗. ปุพฺพาจริยาติ  วุจฺจเร.

  1. pubbācariyāti vuccare.

มารดาบิดา  ท่านว่าเป็นบุรพาจารย์  (ของบุตร).

Parents are their children’s first teachers.

องฺ.  ติก.  ๒๐/๑๖๘.  20/168.  องฺ.  จตุกฺก.  ๒๑/๙๒.  21/92.  ขุ.  อิติ.  ๒๕/๓๑๔. 25/314. Aṅguttaranikāya / Tikanipātapāḷi ; Aṅguttaranikāya / Catukkanipātapāḷi ; Khuddakanikāya / Itivuttakapāḷi; Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2

๓๔๘. อาหุเนยฺยา  จ  ปุตฺตาน.

  1. āhuneyyā ca puttānaṃ.

มารดาบิดา  เป็นที่นับถือของบุตร.

Parents are their children’s highest source of worship.

องฺ.  ติก.  ๒๐/๑๖๘.  20/168.  องฺ.  จตุกฺก.  ๒๑/๙๒.  21/92.  ขุ.  อิติ.  ๒๕/๓๑๔. 25/314. Aṅguttaranikāya / Tikanipātapāḷi ; Aṅguttaranikāya / Catukkanipātapāḷi ; Khuddakanikāya / Itivuttakapāḷi; Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2

๓๔๙. อิตฺถี  มล  พฺรหฺมจริยสฺส.

  1. itthī malaṃ brahmacariyassa.

สตรีเป็นมลทินของพรหมจรรย์.

A female is harmful to a life of chastity..

ส.  ส.  ๑๕/๕๒, ๕๙. 15/52, 59.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๓๕๐. อิตฺถี  ภณฺฑานมุตฺตม.

  1. itthī bhaṇḍānamuttamaṃ.

สตรีเป็นสูงสุดแห่งสิ่งของทั้งหลาย.

A female is the highest possession.

ส.  ส.  ๑๕/๖๐.15/60. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 57

๓๕๑. ภตฺตญฺจ  ครุโน  สพฺเพ    ปฏิปูเชนฺติ  ปณฺฑิตา.

  1. bhattañca garuno sabbe    paṭipūjenti  paṇḍitā.

ภริยาผู้ฉลาด  ย่อมนับถือสามีและคนควรเคารพทั้งปวง.

A clever wife respects her husband and all other persons worthy of worship.

องฺ.  อฏฺก.  ๒๓/๒๗๓. 23/273.Aṅ. aṭṭhaka.

๓๕๒. ภตฺตา  ปญฺาณมิตฺถิยา.

  1. bhattā paññāṇamitthiyā.

สามีเป็นเครื่องปรากฏของสตรี.

A husband ennobles the life of a woman.

ส.  ส.  ๑๕/๕๗. 15/57.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi; Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2

๓๕๓. สุสฺสูสา  เสฏฺา  ภริยาน.

  1. sussūsā seṭṭhā bhariyānaṃ.

บรรดาภริยาทั้งหลาย  ภริยาผู้เชื่อฟังเป็นผู้ประเสริฐ.

Of all the wives, an obedient one is best.

ส.  ส.  ๑๕/๑๐.15/10 Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.

๓๕๔. โย  จ  ปุตฺตานมสฺสโว.

  1. yo ca puttānamassavo.

บรรดาบุตรทั้งหลาย  บุตรผู้เชื่อฟังเป็นผู้ประเสริฐ.

Of all children,an obedient child is best.

ส.  ส.  ๑๕/๑๐. 15/10.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๓๕๕. ปุตฺตา  วตฺถุ  มนุสฺสาน.

  1. puttā vatthu manussānaṃ.

บุตรทั้งหลายเป็นที่ตั้งของมนุษย์ทั้งหลาย.

Children are the desires of all.

ส.  ส.  ๑๕/๕๑. 15/51.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๓๕๖. ผาตึ  กยิรา  อวิเหย  ปร.

  1. phāti kayirā aviheṭhayaṃ paraṃ..

ควรทำแต่ความเจริญ.  อย่าเบียดเบียนเขา.

Always do good. Never hurt anybody.

ขุ.  ชา.  สตฺตก.  ๒๗/๒๑๒. 27/212. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

๓๕๗. คุณวา  จาตฺตโน  คุณ.

  1. guṇavā cāttano guṇaṃ.

ผู้มีความดี  จงรักษาความดีของตนไว้.

The virtuous always safeguard their virtues.

ส.  ส. sa.  sa. Añña / Pakiṇṇaka-gantha-saṅgaho / Rasavāhinī

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 58

๓๕๘. รกฺเขยฺยานาคต  ภย.

  1. rakkheyyānāgataṃ bhayaṃ.

พึงป้องกันภัยที่ยังมาไม่ถึง.

An approaching danger should be avoided.

ขุ.  ชา.  จตุกฺก.  ๒๗/๑๓๖. 27/136. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

๑๗.  ปุญญวรรค  คือ  หมวดบุญ

  1. Puññavagga – Merit.

๓๕๙. ปุญฺ  โจเรหิ  ทูหร.

  1. puññaṃ corehi dūharaṃ.

บุญอันโจรนำไปไม่ได้.

Merit cannot be robbed.

ส.  ส.  ๑๕/๕๐. 15/50.  ? Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๓๖๐. ปุญฺ  สุข  ชีวิตสงฺขยมฺหิ.

  1. puññaṃ sukhaṃ jīvitasaṅkhayamhi.

บุญนำสุขมาให้ในเวลาสิ้นชีวิต.

Merit gives consolation  in the dying hour.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๙. 25/59.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  #331

๓๖๑. สุโข  ปุญฺสฺส  อุจฺจโย.

  1. sukho puññassa uccayo.

ความสั่งสมขึ้นซึ่งบุญ  นำสุขมาให้.

Happiness comes from accumulated merit.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๓๐. 25/30.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #118

๓๖๒. ปุญฺานิ  ปรโลกสฺมึ  ปติฏฺา  โหนฺติ  ปาณิน.

  1. puññāni paralokasmiṃ patiṭṭhā  honti  pāṇinaṃ.

บุญเป็นที่พึ่งของสัตว์ในโลกหน้า.

Merit provides a resting place in the life hereafter.

ส.  ส.  ๑๕/๒๖.15/26  องฺ.  ปญฺจก.  ๒๒/๔๔.  22/44.  ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๙๔. 27/294 Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi. ; Añña / Saṅgāyana-puccha vissajjanā / Saṃyuttanikāya (pu-vi).  Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 ; ṭīkā / Suttapiṭaka (ṭīkā) / Khuddakanikāya (ṭīkā) / Nettivibhāvinī

๓๖๓. ปุญฺานิ  กยิราถ  สุขาวหานิ.

  1. puññāni kayirātha sukhāvahāni.

ควรทำบุญอันนำสุขมาให้.

Let a man makes merit which always produces happiness.

ส.  ส.  ๑๕/๓. 15/3 องฺ.  ติก.  ๒๐/๑๙๘. 20/198 Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi. Tipiṭaka(Mūla) / Suttapiṭaka / Aṅguttaranikāya / Tikanipātapāḷi; Khuddakanikāya / Nettippakaraṇapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 59

๑๘.  มัจจุวรรค  คือ  หมวดมฤตยู

  1. Maccuvagga :Death or Yama

๓๖๔. สพฺพ  เภทปริยนฺต    เอว  มจฺจาน  ชีวิต.

  1. sabbaṃ bhedapariyantaṃ evaṃ maccāna  jīvitaṃ.

ชีวิตของสัตว์เหมือนภาชนะดิน  ซึ่งล้วนมีความสลาย เป็นที่สุด.

The lives of all sentient beings are like clay pots which are destined to break sooner or later.

ที.  มหา.  ๑๐/๑๔๑.  10/141.  ขุ.  สุ.  ๒๕/๔๔๘.  25/448ขุ.  มหา.  ๒๙/๑๔๕. 29/145. Dīghanikāya / Mahāvaggapāḷi; khu.  su.  .  khu.  mahā.

๓๖๕. อปฺปกญฺจิท  ชีวิตมาหุ  ธีรา.

  1. appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrā

ปราชญ์กล่าวว่าชีวิตนี้น้อยนัก.

The span of life, according to the wise, is very short.

ม.  ม.  ๑๓/๔๑๒.  13/412.  ขุ.  สุ.  ๒๕/๔๘๕.  25/485ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๗๘. 26/378 ma.  ma.  Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi.  Khuddakanikāya / Mahāniddesapāḷi. Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi

๓๖๖. น  หิ  โน  สงฺครนฺเตน    มหาเสเนน  มจฺจุนา.

  1. Na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā.

ความผัดเพี้ยนกับมฤตยูอันมีกองทัพใหญ่นั้น  ไม่ได้เลย.

Never is there any postponement given, from the Lord of Death,who is equipped with a mighty force.

ม.  อุ.  ๑๔/๓๔๘.  14/348.  ขุ.  ชา.  มหา.  ๒๘/๑๖๕. 28/165.Majjhimanikāya / Uparipaṇṇāsapāḷi khu.  jā.  mahā.  Khuddakanikāya / Apadānapāḷi-2 ;Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2

๓๖๗. ชรูปนีตสฺส  น  สนฺติ  ตาณา.

  1. jarūpanītassa na santi  tāṇā.

เมื่อสัตว์ถูกชรานำเข้าไปแล้ว  ไม่มีผู้ป้องกัน.

Never is there any protection for sentient beings who are dragged to old age.

ส.  ส.  ๑๕/๓. 15/3.   องฺ.  ติก.  ๒๐/๑๙๘.  20/198.  ขุ.  ชา.  วีส.  ๒๗/๔๑๖. 27/416. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi Aṅguttaranikāya / Tikanipātapāḷi Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

๓๖๘. น  มิยมานสฺส  ภวนฺติ  ตาณา.

  1. Na mīyamānassa bhavanti tāṇā,

เมื่อสัตว์จะตาย  ไม่มีผู้ป้องกัน.

Never is there any protection for sentient beings in their dying hour.

ม.  ม.  ๑๓/๔๑๒.  13/412.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๗๘. 26/378. Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi ; Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi

๓๖๙. น  มิยฺยมาน  ธนมนฺเวติ  กิญฺจิ.

  1. na miyyamānaṃ dhanamanveti kiñci.

ทรัพย์สักนิดก็ติดตามคนตายไปไม่ได้.

Even a piece of coin cannot follow its possessor(after his death.)

ม.  ม.  ๑๓/๔๑๒.  13/412.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๗๘. 26/378. Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi khu.  thera.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 60

๓๗๐. น  จาปิ  วิตฺเตน  ชร  วิหนฺติ.

  1. na cāpi vittena  jaraṃ  vihanti.

กำจัดความแก่ด้วยทรัพย์ไม่ได้.

Old age cannot be wiped away by wealth.

ม.  ม.  ๑๓/๔๑๒.  13/412ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๗๘. 26/378Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi.  Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi.

๓๗๑. น  ทีฆมายุ  ลภเต  ธเนน.

  1. na dīghamāyuṃ labhate dhanena

คนไม่ได้อายุยืนเพราะทรัพย์.

Never does a man live long because of his wealth.

ม.  ม.  ๑๓/๔๑๒.  13/412.  ขุ.  เถร.  ๒๖/๓๗๘. 26/378.Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi

๓๗๒. สพฺเพว  นิกฺขิปิสฺสนฺติ    ภูตา  โลเก  สมุสฺสย.

  1. sabbeva nikkhipissanti bhūtā  loke  samussayaṃ.

สัตว์ทั้งปวง  จักทอดทิ้งร่างไว้ในโลก.

Beings are to leave their bodies on the earth.

ท.  มหา.  ๑๐/๑๘๑.  10/181.  ส.  ส.  ๑๕/๒๓๒. 15/232.Dīghanikāya / Mahāvaggapāḷi ;Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๓๗๓. อฑฺฒา  เจว  ทฬิทฺทา  จ    สพฺเพ  มจฺจุปรายนา.

  1. aḍḍhāceva daḷiddā ca, sabbe maccuparāyanā.

ทั้งคนมีทั้งคนจน  ล้วนมีความตายเป็นเบื้องหน้า.

All beings, the rich as well as the poor, are all doomed to death.

ที.  มหา.  ๑๐/๑๔๑.  10/141.  ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๑๗. 27/317. Dīghanikāya / Mahāvaggapāḷi ; khu.  jā.  eka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 61

๑๙.  มิตตวรรค  คือ  หมวดมิตร

  1. Mittavagga : Friendship or The Companion

๓๗๔. สตฺโถ  ปวสโต  มิตฺต.

  1. sattho pavasato mittaṃ.

หมู่เกวียน  (หรือต่าง)  เป็นมิตรของคนเดินทาง.

A caravan is a traveler’s friend.

ส.  ส.  ๑๕/๕๐.15/50. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๓๗๕. มาตา  มิตฺต  สเก  ฆเร.

  1. mātā mittaṃ sake  ghare.

มารดาเป็นมิตรในเรือนของตน.

A mother is a real friend at home.

ส.  ส.  ๑๕/๕๐.15/50 Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.

๓๗๖. สหาโย  อตฺถชาตสฺส    โหติ  มิตฺต  ปุนปฺปุน.

  1. sahāyo atthajātassa hoti  mittaṃ  punappunaṃ.

สหาย  เป็นมิตรของคนมีความต้องการเกิดขึ้นเนือง ๆ.

 A real friend is helpful in time of need.

ส.  ส.  ๑๕/๕๑. 15/51.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๓๗๗. สพฺพตฺถ  ปูชิโต  โหติ    โย  มิตฺตาน  น  ทุพฺภติ.

  1. sabbattha pūjito hoti    yo  mittānaṃ  na  dubbhati.           .

ผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร  ย่อมมีผู้บูชาในที่ทั้งปวง.

He who never takes advantage of his friend is always respected.

ขุ.  ชา.  นวก.  ๒๗/๕๔. 27/54 Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2

๓๗๘. สพฺเพ  อมิตฺเต  ตรติ    โย  มิตฺตาน  น  ทุพฺภติ.

  1. sabbe amitte tarati  yo  mittānaṃ  na  dubbhati.

ผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร  ย่อมผ่านพ้นศัตรูทั้งปวง.

He who never takes advantage of his friend will never be hurt by any enemy.

ขุ.  ชา.  นวก.  ๒๗/๑๕๕. 27/155. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2

๓๗๙. มิตฺตทุพฺโภ  หิ  ปาปโก.

  1. mittadubbho hi pāpako.

ผู้ประทุษร้ายมิตร  เป็นคนเลวแท้.

He who takes advantage of his friend is really bad.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๙๗. 27/297. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1,2

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 62

๓๘๐. ปาปมิตฺโต  ปาปสโข  ปาปอาจารโคจโร.

  1. pāpamitto pāpasakho pāpa ācāragocaro.

มีมิตรเลวมีเพื่อนเลว  ย่อมมีมรรยาทและที่เที่ยวเลว.

He who keeps bad company has a bad haunting place and a bad habit.

Suttapiṭaka / Dīghanikāya / Pāthikavaggapāḷi 8. Siṅgālasuttaṃ

๓๘๑. ภริยา  ปรมา  สขา.

  1. bhariyā paramā sakhā.

ภริยาเป็นเพื่อนสนิท.

A wife is a best friend.

ส.  ส.  ๑๕/๕๑. 15/51Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.

๓๘๒. นตฺถิ  พาเล  สหายตา.

  1. natthi bāle sahāyatā.

ความเป็นสหาย  ไม่มีในคนพาล.

Never can a person expect friendship from the  viscous.

วิ.  มหา.  ๕/๓๓๖.  5/336.  ม.  อุ.  ๑๔/๒๙๗.  14/297.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๒๓, ๕๙. 25/23, 59. Majjhimanikāya / Uparipaṇṇāsapāḷi ;Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #330  Vinayapiṭaka / Mahāvaggapāḷi

๓๘๓. อตฺถมฺหิ  ชาตมฺหิ  สุขา  สหายา.

  1. atthamhi jātamhi sukhā  sahāyā.

เมื่อความต้องการเกิดขึ้น  สหายเป็นผู้นำสุขมาให้.

In time of need a real friend brings happiness.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๙. 25/59.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  #331

๓๘๔. สเจ  ลเภถ  นิปก  สหาย  จเรยฺย  เตนตฺตมโน  สติมา.

  1. sace labhetha nipakaṃ  sahāyaṃ; careyya  tenattamano  satimā.

ถ้าได้สหายผู้รอบคอบ  พึงพอใจมีสติเที่ยวไปกับเขา.

If you have a good friend, then follow him and his instructions.

วิ.  มหา.  ๕/๓๓๖.  ม.  อุป.  ๑๔/๒๙๗. vi.  mahā.  5/336.  ma.  upa.  14/297. Khuddakanikāya / Cūḷaniddesapāḷi

๓๘๕. โน  เจ  ลเภถ  นิปก  สหาย  เอโก  จเร  น  จ  ปาปานิ  กริยา.

  1. no ce labhetha  nipakaṃ sahāyaṃ;… eko  care  na  ca  pāpāni  kariyā.

ถ้าไม่ได้สหายผู้รอบคอบ  พึงเที่ยวไปคนเดียวและไม่พึงทำความชั่ว.

If you cannot find a good friend, then wander alone and do not do any evil.

วิ.  มหา.  ๕/๓๓๖.  5/336.  ม.  อุป.  ๑๔/๒๙๗.14/297. Vinayapiṭaka / Mahāvaggapāḷi ;Majjhimanikāya / Uparipaṇṇāsapāḷi; Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi #329,

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 63

๒๐.  ยาจนาวรรค  คือ  หมวดขอ

  1. Yācanāvagga : Asking or Begging.

๓๘๖. น  เว  ยาจนฺติ  สปฺปญฺา.

  1. na ve yācanti  sappaññā.

ผู้มีปัญญาย่อมไม่ขอเลย.

The wise do not beg for anything.

ขุ.  ชา.  สตฺตก.  ๒๗/๒๒๐. 27/220. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1.  Khuddakanikāya / Milindapañhapāḷi

๓๘๗. ยาจโก  อปฺปิโย  โหติ.

  1. yācako appiyo hoti.

ผู้ขอย่อมไม่เป็นที่รัก  (ของผู้ถูกขอ).

He who begs for anything from a person, usually offends that person(He who is begged)

วิ.  มหาวิภงฺค.  ๑/๓๓๗๗.  1/3377.  ขุ.  ชา.  สตฺตก.  ๒๗/๒๒๐. 27/220.vi.  Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1mahāvibhaṅga.  Vinayapiṭaka / Pārājikapāḷi;

๓๘๘. ยาจ  อททมปฺปิโย.

  1. yācaṃ adadamappiyo.

ผู้ถูกขอเมื่อไม่ให้สิ่งที่เขาขอ  ย่อมไม่เป็นที่รัก  (ของผู้ขอ).

He who does not give what is begged for usually offends he who begs.

วิ.  มหาวิภงฺค.  ๑/๓๓๗.  1/337.  ขุ.  ชา.  สตฺตก.  ๒๙/๒๒๐..  29/220 Vinayapiṭaka / Pārājikapāḷi.  Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 sattaka.

๓๘๙. เทสฺโส  จ  โหติ  อติยาจนาย.

  1. desso ca hoti  atiyācanāya.

คนย่อมเป็นที่เกลียดชังเพราะขอจัด.

He who is fond of begging is usually detested.

วิ.  มหาวิภงฺค.  ๑/๓๓๔.1/334.  ขุ.  ชา.  ติก.  ๒๗/๑๐๐. 27/100.vi.  Vinayapiṭaka / Pārājikapāḷi mahāvibhaṅga.  khu.  jā.  tika.

๓๙๐. น  ต  ยาเจ  ยสฺส  ปิย  ชิคึเส.

  1. na taṃ yāce  yassa  piyaṃ jigiṁse.

ไม่ควรขอสิ่งที่รู้ว่าเป็นที่รักของเขา.

Never beg for anything which is treasured by others.

วิ.  มหาวิภงฺค.  ๑/๓๓๔.  1/334.  ขุ.  ชา.  ติก.  ๒๗/๑๐๐. 27/100. Vinayapiṭaka / Pārājikapāḷi mahāvibhaṅga.  Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 64

๒๑.  ราชวรรค  คือ  หมวดพระราชา

  1. Rājavagga : A King.

๓๕๑. ราชา  รฏฺสฺส  ปญฺาณ.

  1. rājā raṭṭhassa paññāṇaṃ.

พระราชา  เป็นเครื่องปรากฏของแว่นแคว้น.

A king symbolizes a state.

ส.  ส.  ๑๕/๕๗. 15/57. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi; Khuddakanikāya / Cūḷaniddesapāḷi

๓๕๒. ราชา  มุข  มนุสฺสาน.

  1. rājā mukhaṃ manussānaṃ.

พระราชา  เป็นประมุขของประชาชน.

A king is the chief of his people.

วิ.  มหา.  ๕/๑๒๔.  5/124.  ม.  ม.  ๑๓/๕๕๖.  13/556.  ขุ.  ส.  ๒๕/๔๔๖. 25/446.Vinayapiṭaka / Mahāvaggapāḷi Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi ; Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi

๓๙๓. สพฺพ  รฏฺ  สุข  โหติ    ราชา  เจ  โหติ  ธมฺมิโก.

  1. sabbaṃ raṭṭhaṃ sukhaṃ hoti rājā  ce  hoti  dhammiko.

ถ้าพระราชาเป็นผู้ทรงธรรม  ราษฎรทั้งปวงก็เป็นสุข.

If a King is righteous, then the people are happy.

องฺ.  จตุตก.  ๒๑/๙๙.  21/99.  ขุ.  ชา.  จตุกฺก.  ๒๗/๑๕๒. 27/152. Aṅguttaranikāya / Catukkanipātapāḷi Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2 catukka.  Khuddakanikāya / Nettippakaraṇapāḷi

๓๙๔. กุทฺธ  อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต  ราชา  รฏฺสฺส  ปูชิโต.

  1. kuddhaṃ appaṭikujjhanto rājā raṭṭhassa  pūjito.

พระราชาผู้ไม่กริ้วตอบผู้โกรธ  ราษฎรก็บูชา.

A king who is not angry with an angry person is worshipped by the people.

ขุ.  ชา.  จตุกฺก.  ๒๗/๑๘๗. 27/187.Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

๓๙๕. สนฺนทฺโธ  ขตฺติโย  ตปติ.

  1. sannaddho khattiyo tapati.

พระมหากษัตริย์ทรงเครื่องรบ  ย่อมสง่า.

A king in his warsuit is a noble sight.

ส.  นิ.  ๑๖/๓๓๑.  16/331.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๗. 25/67.sa.  ni.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS#387 Saṃyuttanikāya / Nidānavaggapāḷi; Añña / Buddha-vandanā gantha-saṅgaho / Buddhaguṇagāthāvalī

๓๙๖. ขตฺติโย  เสฏฺโ  ชเนตสฺมึ  เย  โคตฺตปฏิสาริโน.

  1. khattiyo seṭṭho janetasmiṃ ye  gottapaṭisārino.

พระมหากษัตริย์เป็นผู้ประเสริฐสุด  ในหมู่ชนผู้รังเกียจ ด้วยสกุล.

A king is highest amongst those adherent to the caste system.

ที.  ปาฏิ.  ๑๑/๑๐๗.  11/107.  ม.  ม.  ๑๓/๓๒.  13/32.  ส.  ส.  ๑๕/๒๒๕.15/225.    ส.  นิ.  ๑๖/๓๓๑. 16/331. Dīghanikāya / Pāthikavaggapāḷi ; Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi ; Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷisa.  ni. ; Saṃyuttanikāya / Nidānavaggapāḷi;  Aṅguttaranikāya / Ekādasakanipātapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 65

๓๙๗. ปุตฺตก  วิย  ราชาโน    ปช  รกฺขนตุ  สพฺพทา.

  1. puttakaṃ viya rājāno    pajaṃ rakkhantu  sabbadā.

พระราชาจงรักษาประชาราษฎร์  ให้เหมือนบิดารักษาบุตร ทุกเมื่อ.

Let a King look after his own people like a father cares for his own children.

นัย-ส.ส. naya-sa.  sa. ?

๒๒.  วาจาวรรค  คือ  หมวดวาจา

  1. Vācāvagga : Words.

๓๙๘. หทยสฺส  สทิสี  วาจา.

  1. hadayassa sadisī vācā.

วาจาเช่นเดียวกับใจ.

The words of the virtuous are the same as their thoughts.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๑๓๘.27/138. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka.

๓๙๙. โมกฺโข  กลฺยาณิยา  สาธุ.

  1. mokkho kalyāṇiyā sādhu.

เปล่งวาจางาม  ยังประโยชน์ให้สำเร็จ.

Good words are beneficial.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๒๘. 27/28. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka.

๔๐๐. มุตฺวา  ตปฺปติ  ปาปิก.

  1. mutvā tappati pāpikaṃ

คนเปล่งวาจาชั่ว  ย่อมเดือดร้อน.

Those who utter harsh words usually have regrets.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๒๘. 27/28 Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka.

 

๔๐๑. ทุฏฺสฺส  ผรุสา  วาจา.

                              401. duṭṭhassa pharusā vācā. 

คนโกรธมีวาจาหยาบ.

An angry person usually utters harsh words.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๗๓. 27/273. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 dasaka. 

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 66

๔๐๒. อภูตวาที  นิรย  อุเปติ.

402. abhūtavādī nirayaṃ upeti.

คนพูดไม่จริง  ย่อมเข้าถึงนรก.

Liars go to hell.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๕. 25/55.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi PTS #306   ; Khuddakanikāya / Udānapāḷi ; Khuddakanikāya / Itivuttakapāḷi ; Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi;

๔๐๓. สโวหาเรน  โสเจยฺย  เวทิตพฺพ.

  1. saṃvohārena soceyyaṃ veditabbaṃ.

ความสะอาด  พึงรู้ได้ด้วยถ้อยคำ.

Cleanliness (of the mind ) may be known through words.

นัย-ขุ.  อุ.  ๒๕/๑๗๘. 25/178. Khuddakanikāya / Udānapāḷi Aṅguttaranikāya / Catukkanipātapāḷi  Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๔๐๔. วาจ  มุญฺเจยฺย  กลฺยาณึ.

  1. Vācaṃ muñceyya kalyāṇaṃ.

ควรเปล่งวาจางาม.

Say good words.

ส.  ส.  ๑๕/๖๐.15/60. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๔๐๕. สณฺห  คิร  อตฺถวตึ  ปมุญฺเจ.

  1. saṇhaṃ giraṃ atthavatiṃ pamuñce.

ควรเปล่งวาจาไพเราะที่มีประโยชน์.

Say good and instructive words.

ขุ.  ชา.  เตรส.  ๒๗/๓๕๐. 27/350. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 terasa. 

๔๐๖. ตเมว  วาจ  ภาเสยฺย    ยายตฺตาน  น  ตาปเย.

  1. Tameva vācaṃ bhāseyya, yāyattānaṃ na tāpaye

ควรกล่าวแต่วาจาที่ไม่ยังตนให้เดือดร้อน.

Never say what you will later regret.

ส.  ส.  ๑๕/๒๗๘. 15/278 ขุ.  สุ.  ๒๕/๔๑๑. 25/411.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi

๔๐๗. มนุญฺเมว  ภาเสยฺย.

  1. manuññameva bhāseyya.

ควรกล่าวแต่วาจาที่น่าพอใจ.

Use sweet words.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๑๐. 27/10. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka.

๔๐๘. นามนุญฺ  กุทาจน.

  1. nāmanuññaṃ kudācanaṃ.

ในกาลไหน ๆ  ก็ไม่ควรกล่าววาจาไม่น่าพอใจ.

Never say rude or harsh words at all.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๑๐. 27/10 Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka. 

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 67

๔๐๙. วาจ  ปมุญฺเจ  กุสล  นาติเวล.

  1. vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ.

ไม่ควรเปล่งวาจาที่ดี  ให้เกินกาล.

Don’t keep on saying good words too long (i.e until they bore the listeners.)

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๘๐.  27/80.  ขุ.  สุ.  ๒๕/๕๒๓.  25/523.  ขุ.  มหา.  ๒๙/๖๒๒. 29/622. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 duka.  Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi  Khuddakanikāya / Mahāniddesapāḷi

๔๑๐. น  หิ  มุญฺเจยฺย  ปาปิก.

  1. na hi muñceyya  pāpikaṃ.  

ไม่ควรเปล่งวาจาชั่วเลย.

Never say bad words.

ขุ.  ชา.  ๒๗/๒๘. 27/28. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 88. Sārambhajātakaṃ

๒๓.  วิริยวรรค  คือ  หมวดเพียร

  1. Viriyavagga : Exertion or Effort.

 ๔๑๑. กาลาคตญฺจ  น  หาเปติ  อตฺถ.

  1. kālāgatañca na hāpeti  atthaṃ.

คนขยัน  ย่อมไม่พร่าประโยชน์ซึ่งถึงตามกาล.

A hard working person never loses his chance.

ขุ.  ชา.  ฉกฺก.  ๒๗/๑๙๕. 27/195. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1.382. Sirikāḷakaṇṇijātakaṃ

๔๑๒. วิริเยน  ทุกฺขมจฺเจติ.

  1. viriyena dukkhamacceti.

คนล่วงทุกข์ได้เพราะความเพียร.

Patience is the cause of freedom from suffering.

ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๖๑. 25/361. Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi

๔๑๓. ปฏิรูปการี  ธุรวา  อุฏฺาตา  วินฺทเต  ธน.

  1. Paṭirūpakārī dhuravā, uṭṭhātā vindate dhanaṃ;

คนมีธุระหมั่นทำการงานให้เหมาะเจาะ  ย่อมหาทรัพย์ได้.

He who knows the proper time and place to manage his business is likely to meet with success.

ส.  ส.  ๑๕/๓๑๖.15/316  ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๖๑. 25/361.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi ; Khuddakanikāya / Nettippakaraṇapāḷi

๔๑๔. อกิลาสุ  วินฺเท  หทยสฺส  สนฺตึ.

  1. akilāsu vinde hadayassa  santiṃ.

คนไม่เกียจคร้าน  พึงได้ความสงบใจ.

A hard working person is rewarded with piece of mind.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๑. 27/1.khu.  jā.  eka.  Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / Jātaka-aṭṭhakathā-1

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 68

๔๑๕. น  นิพฺพินฺทิยการิสฺส  สมฺมทตฺโถ  วิปจฺจติ.

  1. na nibbindiyakārissa sammadattho  vipaccati.

ประโยชน์ย่อมไม่สำเร็จโดยชอบแก่ผู้ทำโดยเบื่อหน่าย.

He who does his duty reluctantly will never be able to meet with success.

ขุ.  ชา.  จตฺตาฬีส.  ๒๗/๕๓๓. 27/533. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2 cattāḽīsa. 

๔๑๖. อนิพฺพินฺทิยการิสฺส    สมฺมทตฺโถ  วิปจฺจติ.

  1. anibbindiyakārissa sammadattho vipaccati.

ประโยชน์ย่อมสำเร็จโดยชอบแก่ผู้ทำโดยไม่เบื่อหน่าย.

He who does his duty willingly will  be able to meet with success.

ขุ.  ชา.  จตฺตาฬีส.  ๒๗/๕๓๓. 27/533khu.  jā.  521. Tesakuṇajātakaṃ

๔๑๗. อถ  ปจฺฉา  กุรุเต  โยค  กิจฺเจ  อาวาสุ  สีทติ.

  1. Atha pacchā kurute yogaṃ, kicche [kicce (sī. syā. pī.)] āpāsu [āvāsu (syā.), āpadāsu (ka.)] sīdati.

ถ้าทำความเพียรในกิจการล้าหลัง  จะจมอยู่ในวิบัติ.

He who lags behind in his duty will be sunk in a pool of destruction..

ขุ.  ชา.  วีส.  ๒๗/๔๓๔. 27/434. 502. Cūḷahaṃsajātakaṃ

๔๑๘. หิยฺโยติ  หิยฺยติ  โปโส    ปเรติ  ปริหายติ.

  1. Hiyyoti hiyyati [hīyoti hīyati (sī.)] poso, pareti parihāyati;.

คนที่ผัดวันว่าพรุ่งนี้  ย่อมเสื่อม  ยิ่งว่ามะรืนนี้  ก็ยิ่งเสื่อม.

He who postpones until tomorrow decreases his own gain,and he who postpones until the day after tomorrow will have his own gain  decreased all the more.

ขุ.  ชา.  วีส.  ๒๗/๔๖๖. 27/466.khu.  jā.  vīsa.  509. Hatthipālajātakaṃ

๔๑๙. อชฺเชว  กิจฺจมาตปฺป.

  1. ajjeva kiccamātappaṃ.

ควรรีบทำความเพียรในวันนี้.

Begin your work today.

ม.  อุป.  ๑๔/๓๔๘.  14/348.  ขุ.  ชา.  มหา.  ๒๘/๑๖๕. 28/165. Majjhimanikāya / Uparipaṇṇāsapāḷi Khuddakanikāya / Apadānapāḷi-2 ;Majjhimanikāya / Uparipaṇṇāsapāḷi ;Khuddakanikāya / Nettippakaraṇapāḷi ‘ khu.  jā.  mahā. 

๔๒๐. วายเมเถว  ปุริโส    ยาว  อตฺถสฺส  นิปฺปทา.

  1. Vāyametheva puriso, yāva atthassa nipphadā;

บุรุษพึงพยายามไปกว่าจะสำเร็จประโยชน์.

Keep on trying until you obtain the reward of success.

ส.  ส.  ๑๕/๓๓๐. 15/330.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 ; Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2

๔๒๑. กเรยฺย  โยคฺค  ธุวมปฺปมตฺโต.

  1. kareyya/akāsi yoggaṃ dhuvamappamatto.

ผู้ไม่ประมาท  ควรทำความเพียรให้แน่วแน่.

An earnest person should make a firm resolution.

นัย-ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๗๘. 27/78. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 duka. 

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 69

๔๒๒. ยถา  ยถา  ยตฺถ  ลเภถ  อตฺถ    ตถา  ตถา  ตตฺถ  ปรกฺกเมยฺย.

  1. yathā yathā yattha  labhetha  atthaṃ   tathā  tathā  tattha  parakkameyya. 

พึงได้ประโยชน์ในที่ใด  ด้วยประการใดๆ  ควรบากบั่นในที่ นั้น  ด้วยประการนั้น ๆ.

Persevere in your work,and in a manner by which it will be fruitful.

องฺ.  ปญฺจก.  ๒๒/๗๐.  22/70.  ขุ.  ชา.  ปญฺจก.  ๒๗/๑๘๐. 27/180.aṅ.  pañcaka.  Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 Tacasārajātakaṃ.

๒๔.  เวรวรรค  คือ  หมวดเวร

  1. Veravagga: Wrath or Animosity

๔๒๓. เย  เวร  อุปนยฺหนฺติ    เวร  เตส  น  สมฺมติ.

  1. Ye ca taṃ upanayhanti, veraṃ tesaṃ na sammati..

เวรของผู้จองเวร  ย่อมไม่ระงับ.

Hatred does not cease by cherishing hatred.

นัย-ม. อุป. ๑๔/๒๙๗. 14/297. นัย-ขุ. ธ. ๒๕/๑๕. 25/15. นัย-ขุ. ชา. ปญฺจก. ๒๗/๑๘๒. 27/182. Majjhimanikāya / Uparipaṇṇāsapāḷi. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #3 ; Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 pañcaka. Vinayapiṭaka / Mahāvaggapāḷi

๔๒๔. เย  เวร  นูปนยฺหนฺติ    เวร  เตสูปสมฺมติ.

  1. ye veraṃ nūpanayhanti veraṃ tesūpasammati.

เวรของผู้ไม่จองเวร  ย่อมระงับได้.

Not by cherishing hatred will hatred cease.

นัย-ม. อุป. ๑๔/๒๙๗. 14/297นัย-ขุ. ธ. ๒๕/๑๕. 25/15. นัย-ขุ. ชา. ปญฺจก. ๒๗/๑๘๒. 27/182.naัya-ma. upa.. naัya-khu. dha. naัya-khu. jā. pañcaka.

๔๒๕. อเวเรน  จ  สมฺมนฺติ.

  1. averena ca sammanti.

เวรย่อมระงับด้วยไม่มีเวร.

Hatred ceases by love.

วิ. มหา. ๕/๓๓๖. 5/336. ม. อุป. ๑๔/๒๙๗. 14/297ขุ. ธ. ๒๕/๑๕. 25/15. ขุ. ชา. ปญฺจก. ๒๗/๑๘๒. 27/182.vi. mahā. ma. upa.. khu. dha. khu. jā. pañcaka.

๔๒๖. น  หิ  เวเรน  เวรานิ    สมฺมนฺตีธ  กุทาจน.

  1. na hi verena  verāni    sammantīdha  kudācanaṃ.

ในกาลไหน ๆ  เวรในโลกนี้ย่อมระงับด้วยเวรไม่ได้เลย.

Never can hatred cease by hatred.

วิ. มหา. ๕/๓๓๖. 5/336. ม. อุป. ๑๔/๒๙๗. 14/297. ขุ. ธ. ๒๕/๑๕. 25/15. ขุ. ชา. ปญฺจก. ๒๗/๑๘๒. 27/182. vi. mahā. ma. upa. khu. dha. khu. jā. pañcaka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 70

๒๕. สัจจวรรค  คือ  หมวดความสัตย์

  1. Saccavagga: Truth

๔๒๗. สจฺจ  หเว  สาธุตร  รสาน.

  1. saccaṃ have sādhutaraṃ rasānaṃ.

ความสัตย์นั่นแล  ดีกว่ารสทั้งหลาย.

The taste of truth excels all other tastes.

ส.  ส.  ๑๕/๕๘. 15/58 ขุ.   ชา.  ๒๕/๓๖๐. 25/360.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  khu.   jā.

๔๒๘. สจฺจ  เว  อมตา  วาจา.

  1. saccaṃ ve amatā vācā.

คำสัตย์แล  เป็นวาจาไม่ตาย.

Truth is immortal.

ส.  ส.  ๑๕/๒๗๘.15/278.    ขุ.  เถร.  ๒๖/๔๓๔.26/434.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷikhu.  thera.

๔๒๙. สจฺเจน  กิตฺตึ  ปปฺโปติ.

  1. saccena kittiṃ pappoti.

คนได้เกียรติ  (ชื่อเสียง)  เพราะความสัตย์.

A truthful person is honoured.

ส.  ส.  ๑๕/๓๑๖.15/316. ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๖๑. 25/361.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi ; khu.  su.

๔๓๐. สจฺเจน  อตฺเถ  จ  ธมฺเม  จ    อหุ  สนฺโต  ปติฏฺิตา.

  1. Sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā.

สัตบุรุษได้ตั้งมั่นในความสัตย์ที่เป็นอรรถและเป็นธรรม.

The virtuous uphold the truth which is both beneficial and righteous.

ส. ส. ๑๕/๒๗๘. 15/278. ขุ. สุ. ๒๕/๔๑๒. 25/412. ขุ. เถร. ๒๖/๔๓๔. 26/434. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi; Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi; Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi.

๔๓๑. สจฺจมนุรกฺเขยฺย.

  1. saccamanurakkheyya.

พึงตามรักษาความสัตย์.

Always be truthful.

ม.  อุป.  ๑๔/๔๓๖. 14/436.Majjhimanikāya / Uparipaṇṇāsapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 71

๒๖.  สติวรรค  คือ  หมวดสติ

  1. Sativagga: Attentiveness.

๔๓๒. สติ  โลกสฺมิ  ชาคโร.

  1. sati lokasmi jāgaro.

สติเป็นธรรมเครื่องตื่นอยู่ในโลก.

Self awareness keeps a person awake.

ส.  ส.  ๑๕/๖๑.15/61 Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.

๔๓๓. สติ  สพฺพตฺถ  ปตฺถิยา.

  1. sati sabbattha patthiyā.

สติจำปรารถนาในที่ทั้งปวง.

Self-awareness is always and everywhere needed.

ว.ว. HRH Prince Vajirañāṇavarorasa

๔๓๔. สติมโต  สทา  ภทฺท.

  1. satimato sadā bhaddaṃ.

คนผู้มีสติ  มีความเจริญทุกเมื่อ.

Self-awareness is the key to prosperity.

ส.  ส.  ๑๕/๓๐๖. 15/306.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi; Añña / Nīti-gantha-saṅgaho / Naradakkhadīpanī

๔๓๕. สติมา  สุขเมธติ.

  1. satimā sukhamedhati.

คนมีสติ  ย่อมได้รับความสุข.

Self-awareness makes a person happy.

ส.  ส.  ๑๕/๓๐๖. 15/306.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi; Añña / Nīti-gantha-saṅgaho / Naradakkhadīpanī

๔๓๖. สติมโต  สุเว  เสยฺโย.

  1. satimato suve seyyo.

คนมีสติ  เป็นผู้ประเสริฐทุกวัน.

Self-awareness increases a man’s virtue.

ส.  ส.  ๑๕/๓๐๖. 15/306.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi ; Añña / Nīti-gantha-saṅgaho / Naradakkhadīpanī

๔๓๗. รกฺขมาโน  สโต  รกฺเข.

  1. rakkhamāno sato rakkhe.

ผู้รักษา  ควรมีสติรักษา.

Mindfulness is indispensable for all kinds of safeguarding.

ส.  ส. ? Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 72

๒๗.  สัทธาวรรค  คือ  หมวดศรัทธา

  1. Saddhāvagga : Faith

๔๓๘. สทฺธา  พนฺธติ  ปาเถยฺย.

  1. saddhā bandhati pātheyyaṃ.

ศรัทธารวบรวมไว้ซึ่งเสบียง  (คือกุศล).

Faith centralizes all other merits.

ส.  ส.  ๑๕/๖๑. 15/61.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๔๓๙. สทฺธา  สาธุ  ปติฏฺิตา.

  1. saddhā sādhu patiṭṭhitā.

ศรัทธาตั้งมั่นแล้ว  ยังประโยชน์ให้สำเร็จ.

An unshaken faith is beneficial.

ส.  ส.  ๑๕/๕๐. 15/50.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๔๔๐. สุขา  สทฺธา  ปติฏฺิตา.

  1. sukhā saddhā patiṭṭhitā.

ศรัทธาตั้งมั่นแล้ว  นำสุขมาให้.

An unshaken faith is beneficial.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๙. 25/59.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #333

๔๔๑. สทฺธีธ  วิตฺต  ปุริสสฺส  เสฏฺ.

  1. Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ

ศรัทธาเป็นทรัพย์ประเสริฐของคนในโลกนี้.

Faith is an excellent kind of wealth.

ส.  ส.  ๑๕/๕๘.  15/58.  ขุ.  สุ.  ๒๕/๓๖๐.25/360. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi Khuddakanikāya / Suttanipātapāḷi

๔๔๒. สทฺธา ทุติยา  ปุริสสฺส  โหติ.

  1. saddhā dutiyā purisassa hoti.

ศรัทธาเป็นเพื่อนสองของคน.

Faith is a person’s friend.

ส.  ส.  ๑๕/๓๕, ๕๒. 15/35, 52.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 73

๒๘.  สันตุฏฐิวรรค  คือ  หมวดสันโดษ

28.Santuṭṭhivagga: Contentment.   

๔๔๓. สนฺตุฏฺี  ปรม  ธน.

  1. Santuṭṭhi paramaṃ dhanaṃ

ความสันโดษเป็นทรัพย์อย่างยิ่ง.

Contentment is a greatest wealth.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. 25/42Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #204; Añña / Nīti-gantha-saṅgaho / Naradakkhadīpanī

๔๔๔. ตุฏฺี  สุขา  อิตรีตเรน.

  1. tuṭṭhī sukhā itarītarena.

ความสันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้  นำสุขมาให้.

To be satisfied with what one has is the cause of happiness.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๙. 25/59.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #331

๔๔๕. สุโข  วิเวโก  ตุฏฺสฺส    สุตธมฺมสฺส  ปสฺสโต.

  1. sukho viveko tuṭṭhassa    sutadhammassa  passato.

ความสงัดของผู้สันโดษ  มีธรรมปรากฏ  เห็นอยู่  นำสุขมาให้.

Blessed is he who is alone, content, and has realized all things as they are.

วิ.  มหา.  ๔/๖.  4/6.  ขุ.  อุ.  ๒๕/๘๖.25/86. Vinayapiṭaka / Mahāvaggapāḷi Khuddakanikāya / Udānapāḷi ;Abhidhammapiṭaka / Kathāvatthupāḷi; Khuddakanikāya / Peṭakopadesapāḷi

๔๔๖. ย  ลทฺธ  เตน  ตุฏฺพฺพ.

  1. yaṃ laddhaṃ tena tuṭṭhabbaṃ.

ได้สิ่งใด  พอใจด้วยสิ่งนั้น.

Be content with what you have.

วิ.  ภิ.  ๓/๙๖.  3/96.  ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๔๔. 27/44. Vinayapiṭaka / Pācittiyapāḷi Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka.

๔๔๗. สลาภ  นาติมญฺเยฺย.

  1. salābhaṃ nātimaññeyya.

ไม่ควรดูหมิ่นลาภของตน.

Don’t under estimate your own awareness.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๕. 25/65.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #365

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 74

๒๙.  สมณวรรค  คือ  หมวดสมณะ

  1. Samaṇavagga: A Buddhist Priest or Monk.

๔๔๘. สมณีธ  อรณา  โลเก.

  1. samaṇīdha araṇā loke.

สมณะในศาสนานี้  ไม่เป็นข้าศึกในโลก.

A Bhikkhu of this doctrine is an enemy to no-one.

ส.  ส.  ๑๕/๖๑. 15/61. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi

๔๔๙. น  หิ  ปพฺพชิโต  ปรูปฆาตี  สมโณ  โหติ  ปร  วิเหยนฺโต.

  1. Na hi pabbajito parūpaghātī, na samaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto.

บรรพชิตฆ่าผู้อื่นเบียดเบียนผู้อื่น  ไม่เป็นสมณะเลย.

A bhikkhu cannot be called a Samaṇa (the peaceful one) if he still kills or hurts other beings.

ที.  มหา.  ๑๐/๕๗.  10/57.  ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๐. 25/40.dī.  mahā.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #184. ṭīkā / Vinayapiṭaka (ṭīkā) / Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa-ṭīkā

๔๕๐. อสญฺโต  ปพฺพชิโต  น  สาธุ.

  1. asaññato pabbajito na  sādhu.

บรรพชิตผู้ไม่สำรวม  ไม่ดี.

A bhikkhu without self control is a disgrace ( to the Order.)

ขุ.  ชา.  วีส.  ๒๗/๔๔๖. 27/446. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 332. Rathalaṭṭhijātakaṃ vīsa.

๔๕๑. อเปโต  ทมสจฺเจน  น  โส  กาสาวมรหติ.

  1. apeto damasaccena na  so  kāsāvamarahati.

ผู้ปราศจากทมะและสัจจะ  ไม่ควรครองผ้ากาสาวะ.

He who is not self-trained nor truthful is not worthy of the robe.

ขุ. ธ. ๒๕/๑๖. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๘๓. ขุ. เถร. ๒๖/๔๐๐. khu. dha. 25/16. khu. jā. duka. 27/83. khu. thera. 26/400.

๔๕๒. อุเปโต  ทมสจฺเจน  ส  เว  กาสาวมรหติ.

  1. upeto damasaccena sa  ve  kāsāvamarahati.

ผู้ประกอบด้วยทมะและสัจจะนั้นแล  ควรครองผ้ากาสาวะ.

He who is  self-trained and truthful is really worthy of the robe.

ขุ. ธ. ๒๕/๑๖. 25/16. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๘๓. 27/83. ขุ. เถร. ๒๖/๔๐๐. 26/400. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi #9 . Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 duka. Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi.

๔๕๓. สุภาสิตทฺธชา  อิสโย.

  1. subhāsitaddhajā isayo.

ฤษีทั้งหลาย  มีสุภาษิตเป็นธงชัย.

Hermits are ennobled by their proverbs.

ส. นิ. ๑๖/๓๒๖. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๖๖. ขุ. ชา. อสีติ. ๒๘/๑๕๒. sa. ni. 16/326. aṅ. catukka. 21/66. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2 537. Mahāsutasomajātakaṃ asīti. 28/152.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 75

  ๔๕๔. สมโณ  อสฺส  สุสมโณ.

  1. samaṇo assa susamaṇo.

สมณะ  พึงเป็นสมณะที่ดี.

Being a monk,one should be a good monk.

วิ.  มหาวิภงฺค.  ๑/๒๙๘. vi.  mahāvibhaṅga.  1/298. Vinayapiṭaka (aṭṭhakathā) / Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā

๔๕๕. สามญฺเ  สมโณ  ติฏฺเ.

  1. sāmaññe samaṇo tiṭṭhe.

สมณะ  พึงตั้งอยู่ในภาวะแห่งสมณะ.

A monk must observe the conditions of a monk.

ส.  ส. sa.  sa.

๓๐.  สามัคคีวรรค  คือ  หมวดสามัคคี

  1. Sāmaggīvagga :  Concord or Unity.

๔๕๖. สุขา  สงฺฆสฺส  สามคฺคี.

  1. sukhā saṅghassa sāmaggī.

ความพร้อมเพรียงของหมู่  ให้เกิดสุข.

Blessed is the concord of the group.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๑.  25/41ขุ.  อิติ.  ๒๕/๒๓๘.  25/238.  องฺ.  ทสก.  ๒๔/๘๐. 24/80.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #194  Khuddakanikāya / Itivuttakapāḷi Aṅguttaranikāya / Dasakanipātapāḷi Vinayapiṭaka / Cūḷavaggapāḷi

๔๕๗. สมคฺคาน  ตโป  สุโข.

  1. samaggānaṃ tapo sukho.

ความเพียรของผู้พร้อมเพรียงกัน  ให้เกิดสุข.

Blessed is the harmony of the group.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๑. 25/41.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #194

๔๕๘. สพฺเพส  สงฺฆภูตาน    สามคฺคี  วุฑฺฒิสาธิกา.

  1. sabbesaṃ saṅghabhūtānaṃ sāmaggī  vuḍḍhisādhikā.

ความพร้อมเพรียงของปวงชนผู้เป็นหมู่  ยังความเจริญให้สำเร็จ.

Blessed with prosperity is the unity of the group.

ส.  ส. sa.  sa.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 76

๓๑.  สีลวรรค  คือ  หมวดศีล

  1. Sīlavagga : Moral precepts and Commandments.

๔๕๙. สีล  ยาว  ชรา  สาธุ.

  1. sīlaṃ yāva jarā sādhu.

ศีลยังประโยชน์ให้สำเร็จตราบเท่าชรา.

Morality is beneficial until old age.

ส.  ส.  ๑๕/๕๐.15/50 Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.

๔๖๐. สุข  ยาว  ชรา  สีล.

  1. sukhaṃ yāva jarā sīlaṃ.

ศีลนำสุขมาให้ตราบเท่าชรา.

Morality brings happiness until old age.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๙.25/59. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #333

๔๖๑. สีล  กิเรว  กลฺยาณ.

  1. sīlaṃ kireva kalyāṇaṃ.

ท่านว่าศีลนั่นเทียว  เป็นความดี.

Morality is goodness itself.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๒๘. 27/28 Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka.  .

๔๖๒. สีล  โลเก  อนุตฺตร.

  1. sīlaṃ loke anuttaraṃ.

ศีลเป็นเยี่ยมในโลก.

Morality is second to none.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๒๘. 27/28. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka.

๔๖๓. สวาเสน  สีล  เวทิตพฺพ.

  1. saṃvāsena sīlaṃ veditabbaṃ.

ศีลพึงรู้ได้เพราะอยู่ร่วมกัน.

Morality is known through association.

นัย-ขุ.  อุ.  ๒๕/๑๗๘. 25/178.naัya-khu.  u. Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi Aṅguttaranikāya / Catukkanipātapāḷi Khuddakanikāya / Udānapāḷi

๔๖๔. สาธุ  สพฺพตฺถ  สวโร.

  1. sādhu sabbattha saṃvaro. 

ความสำรวมในที่ทั้งปวง  เป็นดี.

To be self restrained in all places is a blessing at all times.

ส.  ส.  ๑๕/๑๐๖. 15/106 ขุ.  ธ.  ๒๕/๖๔. 25/64.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #361 Khuddakanikāya / Milindapañhapāḷi; Khuddakanikāya / Peṭakopadesapāḷi

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 77

๔๖๕. สญฺมโต  เวร  น  จียติ.

  1. Saṃyamato veraṃ na cīyati;.

เมื่อคอยระวังอยู่  เวรย่อมไม่ก่อขึ้น.

Hatred does not develop in the presence of self-restraint.

ที.  มหา.  ๑๐/๑๕๙.  ขุ.  อุ.  ๒๕/๒๑๕. Dīghanikāya / Mahāvaggapāḷi 10/159.  Khuddakanikāya / Udānapāḷi 25/215. Khuddakanikāya / Peṭakopadesapāḷi;

๔๖๖. สีล  รกฺเขยฺย  เมธาวี.

  1. sīlaṃ rakkheyya medhāvī.

ปราชญ์พึงรักษาศีล.

A wise man should observe the law of morality.

ขุ.  อิติ.  ๒๕/๒๘๒. 25/282. Khuddakanikāya / Itivuttakapāḷi; Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi

๓๒.  สุขวรรค  คือ  หมวดสุข

  1. Sukhavagga:Happiness

๔๖๗. สพฺพตฺถ  ทุกฺขสฺส  สุข  ปหาน.

  1. sabbassa dukkhassa sukhaṃ pahānaṃ..

ละเหตุทุกข์ได้  เป็นสุขในที่ทั้งปวง.

Happiness is the result when the causes of suffering are uprooted

ขุ.  ธ.  ๒๕/๕๙. 25/59.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #331

๔๖๘. อพฺยาปชฺฌ  สุข  โลเก.

  1. abyāpajjhaṃ sukhaṃ loke.

ความไม่เบียดเบียน  เป็นสุขในโลก.

Non-violence brings peace.

วิ.  มหา.  ๔/๖.  4/6.  ขุ.  อุ.  ๒๕/๘๖. 25/86.vi.  mahā.  khu.  u.  Khuddakanikāya / Peṭakopadesapāḷi

๔๖๙. เตส  วูปสโม  สุโข.

  1. tesaṃ vūpasamo sukho.

ความสงบระงับแห่งสังขารนั้น  เป็นสุข.

The annihilation of all sankharas (conditions) results in happiness.

ส.  ส.  ๑๕/๘. 15/8. ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๑. 27/31.Saṃyuttanikāya / Sagāthāvaggapāḷi  khu.  jā.  eka. Khuddakanikāya / Theragāthāpāḷi; Khuddakanikāya / Apadānapāḷi-2; Dīghanikāya / Mahāvaggapāḷi

Saṃyuttanikāya / Nidānavaggapāḷi

๔๗๐. นตฺถิ  สนฺติปร  สุข.

  1. natthi santiparaṃ sukhaṃ.

ความสุข  (อื่น)  ยิ่งกว่าความสงบ  ไม่มี.

Peace is the highest Bliss.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. 25/42Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS # 202 .

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 78

๔๗๑. นิพฺพาน  ปรม  สุข.

  1. nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ.

นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง.

Nibbāna is the highest Bliss.

ม.  ม.  ๑๓/๒๘๑.  13/281ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. 25/42. Majjhimanikāya / Majjhimapaṇṇāsapāḷi‘‘Ārogyaparamā lābhā, nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ;.  Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #203

๔๗๒. สุโข  พุทฺธาน  อุปฺปาโท.

  1. sukho buddhānaṃ uppādo.

ความเกิดขึ้นแห่งท่านผู้รู้ทั้งหลาย  นำสุขมาให้.

The Buddhas births are for the welfare of the many.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๑. 25/41.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS dha. pa. 194

๔๗๓. สุขา  สทฺธมฺมเทสนา.

  1. sukhā saddhammadesanā. .

การแสดงสัทธรรม  นำความสุขมาให้.

To preach the doctrine is a cause of happiness.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๑. 25/41Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS  194

๔๗๔. อทสฺสเนน  พาลาน    นิจฺจเมว  สุขี  สิยา.

  1. adassanena bālānaṃ niccameva  sukhī  siyā. 

จะพึงมีความสุขเป็นนิตย์  ก็เพราะไม่พบเห็นคนพาล.

Not to be in sight of evil persons is a cause of happiness.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. 25/42.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #206

๔๗๕. สุข  สุปติ  พุทฺโธ  จ    เยน  เมตฺตา  สุภาวิตา.

  1. sukhaṃ supati buddho ca    yena  mettā  subhāvitā.

ผู้เจริญเมตตาดีแล้ว  ย่อมหลับและตื่นเป็นสุข.

Loving kindness well practiced,brings happiness at all time,

no matter whether you are asleep or awake.

ว.  ว. HRH Prince Vajirañāṇavarorasa

๔๗๖. น  เว  อนตฺถกุสเลน    อตฺถจริยา  สุขาวหา.

  1. na ve anatthakusalena    atthacariyā  sukhāvahā.

การประพฤติประโยชน์กับคนไม่ฉลาดในประโยชน์  ไม่นำสุข มาให้เลย.

Its no use helping those who are not worthy of help.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๑๕. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka.  27/15.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 79

๓๓.  เสวนาวรรค  คือ  หมวดคบหา

  1. Sevanāvagga: Association or Following.  

๔๗๗. วิสฺสาสา  ภยมนฺเวติ.

  1. vissāsā bhayamanveti.

เพราะความไว้ใจ  ภัยจึงตามมา.

Danger comes from putting too much reliance on others.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๐. 27/30. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka. 93. Visāsabhojanajātakaṃ

๔๗๘. อติจิร  นิวาเสน    ปิโย  ภวติ  อปฺปิโย.

  1. aticiraṃ nivāsena piyo  bhavati  appiyo.

เพราะอยู่ด้วยกันนานเกินไป  คนที่รักก็มักหน่าย.

To much association lessens the love between each other.

ขุ.  ชา.  เตรส.  ๒๗/๓๔๗. 27/347. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1,2.  terasa.

๔๗๙. ย  เว  เสวติ  ตาทิโส.

  1. yaṃ ve sevati tādiso.

คบคนใด  ก็เป็นเช่นคนนั้นแล.

Birds of a feather usually flock together.

ว.  ว. HRH Prince Vajirañāṇavarorasa

๔๘๐. เอกรตฺต  ทฺวิรตฺต  วา    ทุกฺข  วสติ  เวริสุ.

  1. Ekarattaṃ dvirattaṃ vā dukkhaṃ vasati verisu. 

อยู่ในพวกไพรีคืนเดียวหรือสองคืน  ก็เป็นทุกข์.

To stay in the same place with an enemy always causes trouble,no matter how long.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๔. 27/34.khu.  jā.  eka. Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / Jātaka-aṭṭhakathā-3

๔๘๑. ทุกฺโข  พาเลหิ  สวาโส    อมิตฺเตเนว  สพฺพทา.

  1. Dukkho bālehi saṃvāso, amitteneva sabbadā

อยู่ร่วมกับพวกพาล  นำทุกข์มาให้เสมอไปเหมือนอยู่ร่วมกับ ศัตรู.

To associate with the vicious,like to associate with an enemy always causes trouble.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. 25/42.Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS#207  Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

๔๘๒. ธีโร  จ  สุขสวาโส    ญาตีนว  สมาคโม.

  1. Dhīro ca sukhasaṃvāso, ñātīnaṃva samāgamo.

อยู่ร่วมกับปราชญ์  นำสุขมาให้เหมือนสมาคมกับญาติ.

To associate with the wise, like to associate with the relatives, always brings happiness.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒. 25/42. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #207

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 80

๔๘๓. สุโข  หเว  สปฺปุริเสน  สงฺคโม.

  1. sukho have sappurisena  saṅgamo.

สมาคมกับสัตบุรุษ  นำสุขมาให้.

Association with the virtuous is a cause of happiness.

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๕๕. 27/55. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-2; Khuddakanikāya / Vimānavatthupāḷi; Khuddakanikāya / Petavatthupāḷi;

๔๘๔. นิหียติ  ปุริโส  นิหีนเสวี.

  1. nihīyati puriso nihīnasevī.

ผู้คบคนเลว  ย่อมเลวลง.

He who associates with his worse becomes worse.

องฺ.  ติก.  ๒๐/๑๕๘. 20/158. Aṅguttaranikāya / Tikanipātapāḷi; Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1

๔๘๕. ทุกฺโข  พาเลหิ  สงฺคโม.

  1. dukkho bālehi saṅgamo.

สมาคมกับคนพาล  นำทุกข์มาให้.

Suffering comes from an association with the vicious.

ขุ.  ชา.  นวก.  ๒๗/๒๖๕. 27/265. Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / Jātaka-aṭṭhakathā-3

๔๘๖. น  สงฺคโม  ปาปชเนน  เสยฺโย.

  1. na saṅgamo pāpajanena  seyyo.

สมาคมกับคนชั่ว  ไม่ดีเลย.

Association with the vicious is always a disgrace..

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๖๑. 27/61. Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / Jātaka-aṭṭhakathā-2 duka.

๔๘๘. น  ปาปชนสเสวี  อจฺจนฺตสุขเมธติ.

  1. na pāpajanasaṃsevī accantaṃ sukhamedhati.

ผู้ไม่คบหาคนชั่ว  ย่อมได้รับสุขส่วนเดียว.

He who does not associate with evil persons will always be happy.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๔๖. 27/46. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka.

๔๘๗. ภทฺโท  สปฺปุริเสหิ  สงฺคโม.

4XX. bhaddo  sappurisehi  saṅgamo.

การสมาคมกับคนดี  เป็นความเจริญ.

A wise person should associate with a pious individual who delights in the good and who is blessed with wisdom and knowledge

ขุ.  เถร.  ๒๖/๔๐๕. 26/405.khu.  thera. Khuddakanikāya (aṭṭhakathā) / Jātaka-aṭṭhakathā-7

๔๘๙. พาลสงฺคตจารี  หิ    ทีฆมทฺธาน  โสจติ.

  1. bālasaṅgatacārī hi dīghamaddhāna  socati.

ผู้เที่ยวสมาคมกับคนพาล  ย่อมเศร้าโศกสิ้นกาลนาน.

He who goes with the evil person usually has a long period for repentance.

ขุ.  ธ.  ๒๕/๔๒.25/42. Khuddakanikāya / Dhammapadapāḷi  PTS #207.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 81

๔๙๐. ยตฺถ  เวรี  นิวีสติ    น  วเส  ตตฺถ  ปณฺฑิโต.

  1. Yattha verī nivisati, na vase tattha paṇḍito

ไพรีอยู่ในที่ใด  บัณฑิตไม่ควรอยู่ในที่นั้น.

A wise man does not stay where his enemies are staying.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๔. 27/34. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka.

๔๙๑. สงฺเกเถว  อมิตฺตสฺมึ    มิตฺตสฺมิมฺปิ  น  วิสฺสเส.

490/1. Saṅketheva amittasmiṃ, mittasmimpi na vissase.

ควรระแวงในศัตรู  แม้ในมิตรก็ไม่ควรไว้ใจ.

Its advisable to suspect an army.It’s also advisable not to put too much confidence in a friend.

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๕๗. 27/57 Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 duka.

๔๙๒. น  วิสฺสเส  อวิสฺสฏฺ  วิสฺสฏฺเปิ  น  วิสฺสเส.

492/3. na  vissase  avissaṭṭha  vissaṭṭhepi  na  vissase.

ไม่ควรไว้ใจในคนไม่คุ้นเคย  แม้ในคนคุ้นเคย  ก็ไม่ควรไว้ใจ.

Don’t trust those who are not on intimate terms.Even those who are already on intimate terms, don’t put too much confidence.

ขุ.  ชา.  เอก.  ๒๗/๓๐. 27/30. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 eka.

๔๙๓. อนตฺถา  เยว  วฑฺฒนฺติ    พาล  อจฺปเสวโต.

  1. Anatthā tāta vaḍḍhanti, bālaṃ accupasevato;

เมื่อคบหาคนพาล  ย่อมมีแต่ความฉิบหาย.

นัย.  ขุ.  ชา.  นวก.  ๒๗/๒๖๕. 27/265.naัya.  Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 navaka.

๔๙๔. นาสฺมเส  กตปาปมฺหิ.

  1. nāsmase katapāpamhi.

ไม่ควรไว้ใจคนทำบาป.

Don’t trust the evil-doers.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๙๐. 27/290. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1.  dasaka.

๔๙๕. นาสฺมเส  อลิกวาทิเน.

  1. nāsmase alikavādine.

ไม่ควรไว้ใจคนพูดพล่อย ๆ.

Don’t trust those who speak before thinking.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๙๐. 27/290. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 dasaka.

๔๙๖. นาสฺมเส  อตฺตตฺถปญฺมหิ.

  1. Nāsmase attatthapaññamhi

ไม่ควรไว้ใจคนเห็นแก่ประโยชน์ส่วนตัว.

Don’t trust those who are selfish.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๙๐. 27/290. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 dasaka.

นักธรรมตรี – พุทธศาสนาสุภาษิต เล่ม ๑ – หน้าที่ 82

๔๙๗. อติสนฺเตปิ  นาสฺมเส.

  1. atisantepi nāsmase.

ไม่ควรไว้ใจคนที่แสร้งทำสงบเสงี่ยม.

Don’t trust those who put up a false modesty.

ขุ.  ชา.  ทสก.  ๒๗/๒๙๐. 27/290. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 dasaka.

๔๙๘. อเปตจิตฺเตน  น  สมฺภเชยฺย.

  1. apetacittena na sambhajeyya.

ไม่ควรคบกับคนสิ้นคิด.

Don’t associate with morons.

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๘๔. 27/84. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 duka.

๔๙๙. น  สนฺถว  กาปุริเสน  กยิรา.

  1. na santhavaṃ kāpurisena kayirā.

ไม่ควรทำความสนิทสนมกับคนชั่ว.

Never be on intimate terms with evil-doers.

ขุ.  ชา.  ทุก.  ๒๗/๕๕. 27/55. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 duka.

๕๐๐. มาสฺสุ  พาเลน  สงฺคจฺฉิ    อมิตฺเตเนว  สพฺพทา.

  1. Māssu bālena saṃgacchi, amitteneva sabbadā.

อย่าสมาคมกับคนพาลซึ่งเป็นดังศัตรูทุกเมื่อ.

Never associate with the evil person who later could be a potential enemy.

ขุ.  ชา.  นวก.  ๒๗/๒๖๕. 27/265. Khuddakanikāya / Jātakapāḷi-1 navaka.

Advertisement

5 Responses to Buddhist Proverbs (I) PALI THAI ENG

  1. Pingback: Buddhist proverbs PALI THAI ENG | suvaco bhikkhu thailand

  2. titotea says:

    Thank you for making this webpage available. I was looking for Thai – Pali – English translation.

  3. Peeraphong Chearanai says:

    I am delighted to find this webpage that is very useful for reference for my translation volunteer work for Buddhism, particularly Pali-romanized words.

    With highly respect to His Royal Highness Prince Vajirañāṇavarorasa, Phra Mahā Prayong Kittidharo and his supporting team members, and Suvaco Bhikkhu.

  4. ُEvgeny Melokumov says:

    Thank you very much for this Book with proverbs in Pali-Thai-English, now available for reading in internet! – Great Wisdom! – We hope that it will be possible to quote some proverbs (with certain reference), while translating them also into Russian, in the peaceful song – together, in consonant with the proverbs of the peoples of the world.
    Like this:

    saccaṃ ve amatā vācā – คำสัตย์แล เป็นวาจาไม่ตาย –
    Truth is immortal – Правда бессмертна

    And the Russian proverb: Правда по миру ходит – Тruth walks around the World

  5. Pingback: Pali Buddhist Aphorisms: Translations from Thai II | florent boucharel AD-FREE

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s